Türkiye’de Görme Engelli Öğrencilerin Yükseköğretime Erişimi: Kamu Politikaları ve Düzenlemeler Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Eğitime erişim hakkı, başta Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi olmak üzere mevzuatta temel bir hak olarak tanımlanmakta; eşitlik ilkesiyle birlikte ele alındığında, bireylerin ihtiyaçları arasındaki farkı gözeten yapısal düzenlemeleri zorunlu kılmaktadır. Türkiye’de anayasa, yükseköğretim mevzuatı ve yasal düzenlemeler ile bu hak tanınmakta; engelli bireylerin eğitim hayatına tam ve etkin katılımı hedeflenmektedir. Ancak görme engelli öğrenciler özelinde bakıldığında, normatif düzeyde tanınan hakların yükseköğretim kurumlarında uygulamasında farklılıklarla karşılaşılabilmektedir. Bu çalışma, görme engelli üniversite öğrencilerine yönelik yükseköğretim politikalarını kamu yönetimi perspektifinden incelemekte; mevzuat ile uygulama arasındaki ilişkiyi değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada ulusal mevzuat ve uluslararası belgeler doküman analizi yöntemiyle ele alınmış, ayrıca literatür nitel çözümleme sürecine dahil edilmiştir. Bu kapsamda, yükseköğretimde engelli bireylere ilişkin düzenlemeler tematik olarak sınıflandırılmış, görme engelli öğrencilerin deneyimlerine odaklanan akademik çalışmalar karşılaştırmalı biçimde incelenerek politika ve uygulama arasındaki uyumsuzluklar belirlenmiştir. Bulgular, yasal düzenlemelere rağmen üniversiteler arasında hizmet sunumu, materyal üretimi, sınav uyarlamaları ve dijital erişim gibi alanlarda uygulama farklılıkları olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak kapsayıcı bir yükseköğretim için mevzuatın yanı sıra uygulama boşluklarını azaltacak yönetişim temelli mekanizmaların geliştirilmesi ve kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yükseköğretim
• Görme engelli öğrenciler
• Eğitim politikası
• Erişilebilirlik

Access to Higher Education for Visually Impaired Students in Turkey: An Evaluation of Public Policies and Regulations

Öz

The right to education is defined as a fundamental right in legislation, particularly in the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities and the Universal Declaration of Human Rights. When considered alongside the principle of equality, this necessitates structural arrangements that take into account individuals' differing needs. In Turkey, this right is recognised in the constitution, higher education legislation and legal regulations, with the aim of enabling persons with disabilities to participate fully and effectively in education. However, differences in the implementation of rights recognised at the normative level may be encountered when looking specifically at students with visual impairments in higher education institutions. This study examines higher education policies for visually impaired university students from a public administration perspective, evaluating the relationship between legislation and implementation. Within this scope, regulations concerning individuals with disabilities in higher education were thematically classified, and academic studies focusing on the experiences of visually impaired students were comparatively analyzed to identify inconsistencies between policy design and implementation. Using document analysis methods, the research addresses national legislation and international documents and also includes a qualitative literature review. The findings reveal that despite legal provisions, implementation varies among universities in areas such as service provision, material production, exam adaptations, and digital access. Consequently, to achieve inclusive higher education, governance-based mechanisms are needed to reduce implementation gaps, in addition to legislation, and institutional capacity must be strengthened.

Anahtar Kelimeler

• Higher education
• Visually impaired students
• Education policy
• Accessibility

Kaynakça

1. Aydın, A. (2012). Görme engelli üniversite öğrencilerinin bilgi erişim sorunları üzerine yapılmış bir araştırma. Bilgi Dünyası, 13(1), 55–70. https://bd.org.tr/index.php/bd/article/download/170/166
2. Aytaş, H., & Emil, S. (2020). The lived experiences of faculty members with disabilities in Turkish universities: Implications for higher education leadership and management. Dergipark.
3. Birleşmiş Milletler. (2006). Engelli Hakları Sözleşmesi. New York: BM.
4. Bozkurt, A., Kondakci, Y., & Aydın, C. H. (2022). Digital transformation and openness in the Turkish higher education system. Academia.edu.
5. Çelik, E. (2016). Onuncu Yılında Birleşmiş Milletler Engelli Kişilerin İnsan Hakları Sözleşmesi ve Sözleşme Ruhu. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 7(1), 219-246. https://doi.org/10.21492/inuhfd.239943
6. Degener, T. (2016). Disability in a Human Rights Context. Laws, 5(3), 35.
7. Demirdöven, M., Arıcı, A., & Artan, T. (2025). Bir başka açıdan akademi: Görme engelli lisansüstü öğrencilerin deneyimleri. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 25(1). https://dergipark.org.tr/en/pub/spcd/issue/91073/1388616
8. Demirkasımoğlu, N., & Demir, T. G. (2023). Evaluation of Higher Education Policies in Turkey in the Context of Citizen-Centered Public Policies. Springer.

9. Engelli Bireylere Kimlik Kartı Verilmesine ve Ulusal Engelli Veri Sistemi Oluşturulmasına Dair Yönetmelik. (2023). 12.05.2023 tarihli ve 32188 sayılı Resmî Gazete.
10. Engelli Bireylere Yönelik Sınav Uygulamalarında ve Engelli Kontenjanında Aranacak Sağlık Şartlarına Dair Yönetmelik. (2022). 08.03.2022 tarihli ve 31772 sayılı Resmî Gazete.
11. Engelliler Hakkında Kanun. (2005). 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun. 01.07.2005 tarihli ve 25868 sayılı Resmî Gazete.
12. Hudson, B., Hunter, D., & Peckham, S. (2019). Policy failure and the policy-implementation gap: can policy support programs help?. Policy design and practice, 2(1), 1-14.
13. Karan, U. (2018). Bireysel başvuru kararlarında ayrımcılık yasağı ve eşitlik ilkesi. Anayasa Mahkemesi. https://www.anayasa.gov.tr/media/4440/8.pdf
14. Kurt, T., Gür, B., & Çelik, Z. (2017). Necessity for reforming Turkish higher education system and possibility of governance of state universities by the board of trustees. Education and Science, 42(189), 49–71. https://doi.org/10.15390/EB.2017.6253
15. Rhodes, R. A. W. (1997). Understanding Governance: Policy Networks, Governance, Reflexivity and Accountability. Open University Press.
16. Sabatier, P. (1986). Top-down and bottom-up approaches to implementation research: a critical analysis and suggested synthesis. Journal of Public Policy, 6(1), 21–48.
17. Sakız, H., & Sarıcalı, M. (2018). Including students with visual difficulty within higher education: Necessary steps. Exceptionality, 26(4), 251–267.
18. Sosyal Hizmetler Kanunu. (1983). 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu. 27.05.1983 tarihli ve 18059 sayılı Resmî Gazete.
19. Şerefoğlu, H., & Henkoğlu, T. (2019). Türkiye’deki üniversite web sitelerinin görme ve işitme engelli kullanıcılar açısından erişilebilirliklerinin değerlendirilmesi. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 9(2), 235–247. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1712137
20. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, md. 10 ve md. 42.
21. Ulucan, D. (2006). Eşitlik ilkesi ve pozitif ayrımcılık. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8(2), 1-20. https://hukuk.deu.edu.tr/dosyalar/dergiler/dergimiz-15-ozel/1-ishukuku/15-devrimulucan.pdf
22. Urhan, G. (2025). Türkiye’de yükseköğretim düzeyinde görmeyen bireylerde müzik eğitimi dersi: Uygulama deneyimleri. Yegah Müzikoloji Dergisi, 3(2), 112–128. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5014218
23. Yıldırım, H. H., & Çakmak, S. (2024). Türkiye’de görme engelli öğrencilere merkezi sınavlarda matematik alanında yapılan uygulamaların incelenmesi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(3), 422–440. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4183980
24. Yükseköğretim Kanunu. (1981). 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu. 06.11.1981 tarihli ve 17506 sayılı Resmî Gazete. Yükseköğretim Kurumları Özürlüler Danışma ve Koordinasyon Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik. (2014). 14.02.2014 tarihli ve 28913 sayılı Resmî Gazete.
25. Zencir, M. B., & Kutlutürk, L. (2017). Türkiye’deki üniversite kütüphanelerinde engellilere yönelik hizmetler: Web sayfaları bağlamında bir inceleme. Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi, 57(2), 785–808. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2153786