Başarının Peşinde: YKS’nin Türkiye’deki Yüksek Başarılı Öğrenciler Üzerindeki Etkisi

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de yüksek başarılı öğrencilerin eğitim hayatları üzerinde yüksek riskli bir sınav olan Yükseköğretim Kurumları Sınavı’nın (YKS) etkisini incelemektedir. 2023 YKS’de ilk 10.000 aday arasına giren (ilk %0,5) ve İstanbul ile Ankara’daki önde gelen devlet tıp fakültelerine kayıt yaptıran birinci sınıf tıp öğrencilerinden amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilen katılımcılarla yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla nitel bir yaklaşım benimsenmiştir. 23 öğrenci ve 10 aile görüşmesinin içerik analizi ve kodlaması, bu yüksek başarılı öğrencilerin şu özelliklerle karakterize ettiğini ortaya koymaktadır: (i) eğitim hayatları boyunca akademik ciddiyet ve bağlılık; (ii) YKS hazırlığına ağırlıklı olarak çok fazla ancak bazen dengeli zaman ayırma. Bu akademik ayrımların ötesinde, bu yüksek başarılı öğrenciler ayrıca (iii) YKS hazırlığı sırasında duygusal sıkıntı ve (iv) kalıcı hırs yükünü de taşımaktadırlar. Sınıf ve toplumsal cinsiyet analizi farklı örüntüler ortaya koymaktadır: farklı sınıf geçmişlerinden gelen öğrenciler boş zaman aktivitelerini farklı şekilde tanımlamış ve tüm sınıflardan kadın öğrenciler YKS hazırlığının duygusal yükünü belirtirken, yalnızca işçi sınıfından erkek öğrenciler duygusal çöküşlerini açıkça anlatmıştır. Türkiye’de yüksek riskli sınav sıralamalarına verilen kalıcı önem ve sınavın öğrencilerin psikolojik iyi oluşu ve çalışma pratikleri üzerindeki etkisine ilişkin araştırmaların sınırlılığı göz önüne alındığında, bu çalışma YKS’de en üst akademik performans seviyesine ulaşanlara odaklanarak bu tür bir üst başarının gerektirdiği öğrencilik biçimine dair kritik içgörüler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• derece öğrencileri
• yüksek riskli sınav
• üniversite giriş sınavı
• YKS

Navigating Success: The Impact of YKS on High-Achieving Students in Türkiye

Öz

This study examines the impact of a high-stake exam, namely Higher Education Institutions Examination (YKS), on high-achieving students’ educational experiences in Türkiye. A qualitative approach was employed through semi-structured interviews with a purposively selected sample of first-year medical students who ranked among the top 10,000 candidates (top 0.5%) in the 2023 YKS and enrolled in top public medical schools in Istanbul and Ankara. Content analysis and coding of 23 student and 10 family interviews reveal that these high-achieving students are characterized by (i) academic seriousness and dedication and (ii) predominantly excessive, though sometimes balanced, time allocation for YKS preparation. Beyond these academic distinctions, these high-achieving students also bear the burden of (iii) emotional distress during YKS preparation and (iv) persistent ambition. Class and gender analysis reveals distinct patterns: students from different class backgrounds defined free time activities differently, and while female students from all classes shared the emotional burden of YKS preparation, only working-class male students explicitly narrated their stress. Given the persistent emphasis on high-stakes exam rankings in Türkiye and the absence of research on the impact of the exam on students’ study practices, this study offers critical insights into the specific form of studenthood such success demands by focusing on those who reached the top tier of academic performance in YKS.

Anahtar Kelimeler

• high achieving students
• high-stakes exam
• university entrance exam
• Higher Education Institutions Exam

Kaynakça

1. Akşit, B., Şen, M. ve Coşkun, M. K. (2000). Modernleşme ve eğitim: Ankara’daki orta öğretim okullarındaki öğrenci profilleri. In F. Atacan et al. (Eds.), Mübeccel Kıray için yazılar (pp. 57–76). Bağlam Yayınları.
2. Baş, G. & Kıvılcım, Z. S. (2019). Türkiye’de öğrencilerin merkezi sistem sınavları ile ilgili algıları: Bir metafor analizi çalışması. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 7(2), 639-667. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.7c.2s.8m
3. Beck, K. C., Røhr, H. L., Reme, B.-A., & Flatø, M. (2024). Distressing testing: A propensity score analysis of high-stakes exam failure and mental health. Child Development, 95(1), 242–260. https://doi.org/10.1111/cdev.13985
4. Bourdieu, P., Accardo, A., Balazs, G., & Wacquant, L. (1999). The weight of the world: Social suffering in contemporary society. Stanford University Press.
5. Bourdieu, P., Passeron, J.-C. (1979), The inheritors: French students and their relations to culture. University of Chicago Press.
6. Bourdieu, P., Passeron, J.-C. (1990), Reproduction in education, society and culture (2nd ed). Sage Publications. Bourdieu, P. (2022). Vârisler: Öğrenciler ve kültür (L. Ünsaldı & A. Sümer, Trans.; 5th ed.). Heretik Yayınları.
7. Cho, E. Y.-N., & Chan, T. M. S. (2020). Children’s wellbeing in a high-stakes testing environment: The case of Hong Kong. Children and Youth Services Review, 109, 104694. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2019.104694
8. Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches. Sage Publications.

9. Dandan, F. & Coşkuntuncel, O. (2026). İlköğretimden ortaöğretime geçişte liselere geçiş sisteminin (LGS) incelenmesi. Eğitimde Bilimsel Gelişim Dergisi (eBilge), 2(1), 22-46. https://doi.org/10.5281/zenodo.18374670
10. Dinç, E., Dere, İ. & Koluman, S. (2014). Kademeler arası geçiş uygulamalarına yönelik görüşler ve deneyimler. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(17), 397-423. https://doi.org/10.14520/adyusbd.761
11. French, S., Dickerson, C., & Mulder, R. A. (2024). A review of the benefits and drawbacks of high-stakes final examinations in higher education. Higher Education, 88, 893–918. https://doi.org/10.1007/s10734-023-01148-z
12. Fu, Y. (2024). The impact of Gaokao high-stakes testing on student mental health in China. Journal of Education, Humanities and Social Sciences, 8, 2114-2120. https://doi.org/10.54097/ehss.v8i.4696
13. Goldthorpe, J. H., Llewellyn, C., & Payne, C. (1987). Social mobility and class structure in modern Britain. Clarendon Press.
14. Högberg, B., & Horn, D. (2022). National high-stakes testing, gender, and school stress in Europe: A difference-in-differences analysis. European Sociological Review, 38(6), 975–987. https://doi.org/10.1093/esr/jcac009
15. Jourdain, A., Naulin, S. (2020), Pierre Bourdieu’nun kuramı ve sosyolojik kullanımları (Ö. Elitez, Trans.; 2nd ed.). İletişim Yayınları.
16. Kaya, D. & Yiğit, E. Ö. (2025). Üniversite sınavına (YKS) hazırlanan gençlerin soft becerileri bağlamında öz düzenleme, yaşam doyumu ve bilinçli farkındalık düzeylerinin belirlenmesi. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(Özel Sayı), 591-620. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1726152
17. Kosunen, S., Niemi, A., & Laaksonen, L. M. (2022). Class, migrant background and misrecognition of capital in the university admission. Ethnography and Education, 17, 368–388. https://doi.org/10.1080/17457823.2022.2089534
18. Koytak, E. (2025). Diplomadan büroya: avukatların eğitim güzergahları. İçtimaiyat, 9(1), 403–423. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1534184
19. Kumandaş, H. & Kutlu, Ö. (2014). Yükseköğretime öğrenci seçmede ve yerleştirmede kullanılan sınavların oluşturduğu risk faktörlerinin okul başarısı üzerindeki etkileri. Türk Psikoloji Dergisi, 29(74), 15-31.
20. Lareau, A. (2011), Unequal childhoods: Class, race, and family life (2nd ed.). University of California Press.
21. Önür, H. (2013). Gelir düzeyinin eğitim imkanlarından yararlanma düzeyine etkisi: Süleyman Demirel Fen Lisesi ve Atatürk Lisesi örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18, 259–277.
22. Perrone, V. (1991). On standardized testing. Childhood Education, 67(3), 132–142. https://doi.org/10.1080/00094056.1991.10521597
23. Pienyu, R., Margaret, B., & D’Souza, P. J. (2024). Academic stress, perceived parental pressure, and anxiety related to competitive entrance examinations among adolescents. Journal of Education and Health Promotion, 13(1), 474. https://doi.org/10.4103/jehp.jehp_2094_23
24. Polesel, J., Dulfer, N., & Turnbull, M. (2012). The experience of education: The impacts of high-stakes testing on school students and their families - Literature review. Whitlam Institute, University of Western Sydney.
25. Reay, D. (1998). “Always knowing” and “never being sure”: Familial and institutional habituses and higher education choice”, Journal of Education Policy, 13/4: 519–529. doi: 10.1080/0268093980130405.
26. Reay, D., David, M. E., Ball, S. J. (2005), Degrees of choice: Class, race, gender and higher education. Trentham Books.
27. Reay, D. (2017), Miseducation : Inequality, education and the working classes. Policy Press.
28. Saldaña, J. (2016). The coding manual for qualitative researchers (3rd ed.). SAGE.
29. Saunders, B., Sim, J., Kingstone, T., Baker, S., Waterfield, J., Bartlam, B., Burroughs, H., & Jinks, C. (2018). Saturation in qualitative research: Exploring its conceptualization and operationalization. Quality & Quantity, 52(4), 1893–1907. https://doi.org/10.1007/s11135-017-0574-8
30. Savage, M., Devine, F., Cunningham, N., Taylor, M., Li, Y., Hjellbrekke, J., Le Roux, B., Friedman, S., Miles, A. (2013), A new model of social class? Findings from the BBC’s Great British Class Survey experiment, Sociology, 47/2: 219–250. doi: 10.1177/0038038513481128.
31. Seidman, I. (2019). Interviewing as qualitative research: A guide for researchers in education and the social sciences (5th ed.). Teachers College Press.
32. Sianou‐Kyrgiou, E., Tsiplakides, I. (2009). Choice and social class of medical school students in Greece, British Journal of Sociology of Education, 30/6: 727–740. doi: 10.1080/01425690903235276.
33. Ulusoy, B. (2020). 8. sınıf öğrencilerinin liselere geçiş sınavı’na (LGS) ilişkin algılarının metaforlar aracılığıyla incelenmesi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(2), 186-202. https://doi.org/10.51119/ereegf.2020.5
34. Vryonides, M. (2009), Applying Bourdieu’s concepts of social and cultural capital in educational research in Greece and Cyprus. In K. Robson & C. Sanders (Eds.), Quantifying theory: Pierre Bourdieu (pp. 129–140). Springer.
35. Yavrutürk, A. R. (2024). Fen lisesi öğrencilerinin yükseköğretim kurumları sınavları algıları: Metaforlar üzerinden bir değerlendirme. Sinop Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(2), 154-175.
36. Yazgan, Ç. Ü. ve Suğur, N. (2018). Aşağıya düşüş korkusu ve yukarıya çıkma umudu: Meslek lisesi öğrencilerinin zenginlik ve yoksulluk algıları üzerine sosyolojik bir araştırma. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 21(1), 269310. doi:10.18490/sosars.419069
37. Yüksel, S., Dursun, İ. E. & Özgenel, M. (2023). Öğrenciler için yükseköğretim kurumları sınavı ne anlama geliyor? Metaforik bir inceleme. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 13(1), 40-48. https://doi.org/10.5961/higheredusci.1083036
38. Yoon, E.-S. (2020), School Choice Research and Politics with Pierre Bourdieu: New Possibilities, Educational Policy, 34/1: 193–210. doi: 10.1177/0895904819881153.