BURDUR YÖRESİ TÜRKÜLERİNDE FONETİK ÖZELLİKLER

Öz

Türkü toplumun sözlü geleneğinde yaşayan, nesilden nesile ve yöreden yöreye değişen, zenginleşen ve ezgilerle söylenen halk şiiri türüdür. Türkülerde aşk, ayrılık, inanç, gurbet, sıla gibi insana dair konular işlenir. Burdur, Teke yöresinde yer alan ve yörenin kültürel özelliklerini taşıyan bir ildir. Türküler yıllarca yörede söylenerek kuşaktan kuşağa taşınmıştır. Yöredeki türküler, bölgenin ağız özelliklerini taşımaktadır. Anadolu ağızları Türkçenin dinamik yapısının en net örnekleridir. Her bir ağız kendi yöresinin kültürünü, tarihini, sosyal yapısını dil aracılığıyla günümüze taşır. Burdur, ağız özellikleriyle de bu zenginliği taşımaktadır. Yöresel konuşma biçimlerine sahip türkülerde ağız özelliklerini bulmak mümkündür. Dolayısıyla bu çalışmada Burdur türkülerindeki ses olayları incelenmiştir. Türküler Standart Türkiye Türkçesinin yanında yörenin tipik ağız özelliklerini barındırır. Yapılan incelemede ses bilgisindeki bulgular Burdur ağızlarıyla benzer niteliklere sahiptir. Ünlü uyumlarının standart dile göre ileri seviyede olması, hece düşmesinin pek çok kelimede gerçekleşmesi en çok görülen ses hadiseleridir. İliman, Urum, ölüzger, ıraf gibi alıntı kelimelerinin başındaki ünlülerin türemesi Anadolu ağızlarında da görülen tipik ünlü türemeleridir. Ünsüz değişiminde kelime önünde g, ğ < k ötümlüleşmesi en karakteristik kullanımdır. 37 kelimede bu değişim saptanmıştır. Eskicil gey-, en-, yörüş, eyyi ~ eyi kelimelerinin varlığı bu metinlerin dil çalışmalarına kaynaklık ettiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• ağız
• türkü
• Burdur
• fonetik

PHONETIC FEATURES IN BURDUR REGION FOLK SONGS

Öz

Folk songs are a type of folk poetry that lives on in the oral tradition of society, changing and enriching from generation to generation and region to region, and sung with melodies. Burdur is a province located in the Teke region and carries the cultural characteristics of the region. The folk songs in the region carry the dialect characteristics of the region. Burdur also carries this richness with its dialect characteristics. It is possible to find dialectal characteristics in folk songs that incorporate regional speech forms. Therefore, this study examined sound events in Burdur folk songs. The most common sound events are that the vowel harmony is at an advanced level compared to the standard language, and syllable drops occur in many words. The derivation of vowels at the beginning of loanwords such as iliman, Urum, ölüzger, and ıraf is a typical vowel derivation seen in Anatolian dialects. In consonant change, the most characteristic use is the negation of g, ğ < k in front of words. This change was detected in 37 words. The existence of words such as eskicil gey-, en-, yörüş, eyyi ~ eyi shows that these texts are sources for language studies.

Anahtar Kelimeler

• dialect
• folk song
• Burdur
• phonetic

Kaynakça

1. Akyıldız, S. G. (2016). Burdur Yöresi Türk Halk Müziği ve Özellikleri. [Doktora Tezi] Necmettin Erbakan Üniversitesi.
2. Atabay, N., Özel, S., Çam, Ç. & Pirali N. (1978). Türkiye Türkçesi Gelişmeli Sesbilimi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Baran, B. (2023). Türkiye Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Ses Olaylarının Öğretimi Üzerine. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 58, 134-142. https://doi.org/10.17498/kdeniz.1299903
4. Boz, E. (2002). Afyon Merkez Ağzı (Dil Özellikleri, Metinler, Sözlük). Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayınları.
5. Coşkun, M. V. (2016). Türkçenin Ses Bilgisi. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
6. Çakır, Ş. (2016). Burdur Türküleri Üzerine Bir İnceleme. [Yüksek Lisans Tezi]. Ahi Evran Üniversitesi.
7. Eker, S. (2007). Türkçenin Ses Birimleri ve Belirgin Alt Sesbirimleri. İlim Araştırmaları, 24, 23-42.
8. Erbay, A. (2018). Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Çerçevesinde Çavdır Yöresi Ağzı (Fonetik ve Morfolojik İnceleme-Metin-Dizin). [Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.

9. Erkan, Y. (2012). Burdur Anadolu’nun Müzisyeni. Atlas Coğrafya ve Keşif Dergisi, 237. 112-120.
10. Ergin, M. (1981). Türk Dil Bilgisi. Boğaziçi Yayınları.
11. Eryiğit, C. (2022). Gölhisar Ağzı. İksad Yayınevi.
12. Gülensoy, T. (2011). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü I-II. 2. Baskı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Gülsevin, G. (2002). Uşak İli Ağızları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. Gülsevin, G. (2007). Eski Anadolu Türkçesinde Ekler. Türk Dili Kurumu Yayınları.
15. Gabain, A. von (2007). Eski Türkçenin Grameri (M. Akalın Çev.). 5. Baskı. Türk Dil Kurumu Yayınları. Güney, E. C. (1959). Halk Türküleri. Yedi Tepe Yayınları.
16. İlhan, N. (2008). Türkiye Türkçesi Ağızlarında Ses Türemesi ve Ağız Tasnifleri Açısından Değerlendirilmesi. Uluslararası Türkiye Türkçesi Ağız Araştırmaları Çalıştayı, Harran Üniversitesi, 349-368.
17. İlhan, N. & Karataş, D. (2023). Türkiye Türkçesi Ağızlarında Vasıta Hâli Ekinin Kullanımı ve Ağız Tasnifleri Açısından Görünümü. 6. Uluslararası Türkiye Türkçesi Ağız Araştırmaları Çalıştayı, Elazığ.
18. Karaağaç, G. (2018). Türkçenin Ses Bilgisi. Kesit Yayınları.
19. Karahan, L. (1996). Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması. Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Kavak, E. (2019). Tefenni Ağzı (Giriş-İnceleme-Metinler-Dizin). [Yüksek Lisans Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
21. Kaya, D. (2004). Anonim Halk Şiiri. Akçağ Yayınları.
22. Korkmaz, Z. (2010). Gramer Terimleri Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Özkan, M. (2009). Türkiye Türkçesi Ses ve Yazım Bilgisi. Filiz Kitabevi.
24. Pehlivan, B. (1983). Bahçe Biziz Gül Bizdedir. Türkü Yayınevi.
25. Şahin, H. (2018). Eski Anadolu Türkçesi. Akçağ Yayınları.
26. Topaloğlu, A. (2019). Karşılaştırmalı Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. Dergâh Yayımları.
27. Tuna, O. N. (1986). Türk Dilbilgisi (Fonetik ve Morfoloji). İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü (Yayımlanmamış Ders Notları).
28. Timurtaş, F. K. (2019). Eski Türkiye Türkçesi. Kapı Yayınları.
29. Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü (1993). 2. Baskı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Türkçe Sözlük (2005). Türk Dil Kurumu Yayınları.
31. Yıldırım, F. (2006). Adana ve Osmaniye İlleri Ağızları I (Giriş-İnceleme). Türk Dil Kurumu Yayınları.
32. Yıldız, O. (2002). Isparta Merkez Ağzı (İnceleme-Metinler-Sözlük). Fakülte Kitabevi.
33. Yıldız, O. (2020). Burdur İli Ağızlarının Ortak Karakteristik Ses Bilgisi Özellikleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 70, 169-192. https://doi.org/10.32925/tday.2020.47
34. Yılmaz, E. (2014).Temel Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. Pegem Akademi Yayınları.
35. https://sozluk.gov.tr/ Türk Dil Kurumu. Derleme Sözlüğü. Erişim tarihi: 04.03.2025
36. https://sozluk.gov.tr/ Türk Dil Kurumu. Tarama Sözlüğü. Erişim tarihi: 04.03.2025