KAZAK TÜRKÇESİNDE ATIN YAŞINA GÖRE VERİLEN BAZI ADLANDIRMALAR

Öz

Türkler, yaşamlarında önemli bir yere sahip olan atların cinsiyet, yaş, tür, renk ve diğer karakteristik özelliklerini dikkate alarak adlar vermişlerdir. Bu anlamda atın yaşı ile yapılan adlandırmalar, tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinin söz varlığında önemli bir yer tutmaktadır. Kuzey-Batı (Kıpçak) lehçelerinden Kazak Türkçesinde de atların yaşına göre yapılan adlandırmalar eski dönemlerden izler taşıması bakımından dikkat çekicidir. Bu çalışmanın konusunu Kazak Türkçesinde atların yaşına göre verilen bu adlandırmalar oluşturmaktadır. Çalışma kapsamında, Kazak Türkçesindeki atın yaşıyla ilgili kullanılan adlandırmalar, tarihî ve çağdaş Türk lehçelerindeki kullanımlarıyla karşılaştırmalı olarak ele alınacaktır. Çalışma, Kazak Türkçesindeki atın yaşına göre verilen bu adlandırmaların etimolojisini, yapılarını ve anlamsal özelliklerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ayrıca, çalışmada bu adların tarihî Türk lehçeleriyle birlikte çağdaş Türk lehçelerindeki kullanımları, benzerlikleri ve farklılıkları üzerinde durulacaktır. Çalışma, Kazak Türkçesindeki at adlandırmasında kullanılan bazı terimlerin sadece bu lehçeye özgü olduğunu ve bazılarının ise diğer Türk lehçeleriyle ortak olduğunu göstermektedir. Bu çalışmayla Kazak Türkçesindeki atla ilgili terminolojinin zenginliği, ele alınan çeşitli adlandırmalardan hareketle ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Çağdaş Türk lehçeleri
• Kuzey-Batı (Kıpçak) Türk lehçeleri
• Kazak Türkçesi
• ad bilimi
• at adlandırmaları.

SOME NAMES GIVEN IN KAZAKH TURKISH ACCORDING TO THE AGE OF THE HORSE

Öz

Turks have given names to horses, which have an important place in their lives, by considering their gender, age, breed, color, and other characteristic features. In this sense, naming based on the age of the horse holds a significant place in the vocabulary of historical and modern Turkic dialects. In Kazakh Turkish, one of the Northwestern (Kipchak) dialects, the naming of horses according to their age is also remarkable in terms of carrying traces from ancient times. The subject of this study is these names given according to the age of horses in Kazakh Turkish. Within the scope of the study, the names used in Kazakh Turkish regarding the age of the horse will be discussed in comparison with their uses in historical and contemporary Turkish dialects. The study aims to reveal the etymology, structures and semantic features of these names given according to the age of the horse in Kazakh Turkish. In addition, the study will focus on the usage, similarities and differences of these names in historical Turkish dialects as well as in contemporary Turkish dialects. The study shows that some of the terms used in Kazakh Turkish horse nomenclature are specific to this dialect, while others are common with other Turkic dialects. With this study, the richness of the terminology related to horses in Kazakh Turkish has been revealed based on the various namings considered.

Anahtar Kelimeler

• Contemporary Turkish dialects
• North-western (Kipchak) Turkish dialects
• Kazakh Turkish
• onomastics
• horse naming.

Kaynakça

1. Akabirov, S. F., Alikulov, T. A. & İbrohimov, S. İ. (1981). Özbek Tilining İzahli Lugati. I-II. Özbekistan SSR Fanlar Akademiyası A.S. Puşkin Namidagi Til ve Adabiyet İnstituti.
2. Akbulut Tayhan, S. B. (2024). Kazak Türkçesinde Jılqı Söz Varlığı Üzerine Alt Anlamlılık (Hyponymy) İncelemesi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 62, 273-283.
3. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig-III, İndeks. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
4. Argunşah, M. & Güner, G. (2022). Codex Cumanicus. TDK Yayınları.
5. Arıkoğlu, E. & Tosun, İ. (2024). Tuvaca-Türkçe Sözlük. TDK Yayınları.
6. Arıkoğlu, E., Alimova C., Askarova, R. & Selçuk B. K. (2023). Kırgızca-Türkçe Sözlük I-II. TDK Yayınları. Atalay, B. (1945). Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fi’l-Lûgati’t-Türkiyye. TDK Yay.
7. Atalay, B. (2006). Kâşgarlı Mahmud-Divânü Lûgât-it-Türk. C. I-IV, TDK Yayınları.
8. Aydın E. (2021). Orhon Yazıtları (Köl tegin, Bilge Kağan, Tonyukuku, Ongi, Küli Çor). Bilge Kültür Sanat.

9. Aydın, E. (2022). Eski Türklerde Gündelik Hayat. Kronik Yayınları.
10. Baskakov, N. A. (1958). Karakalpaksko-Russkiy Slovar. Akademiya Nauk.
11. Besli, E. (2010). Eski ve Orta Türkçe Hayvan İsimlerinin Etimolojisi. [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Blagova, G. F., Dıbo, A.V., Nasilov, D. M., Levitskaya, L. S., Rassadin, V. İ. & Potseluevskiy, E. A. (2003). Etimologicheskiy Slovar’ Tyurksih Yazıkov. (Obshchetyurkskie i Mezhtyurkskie Leksicheskije Osnavı Na Bukvy “l”, “m”, “n”, “p”, “s”). Rossijskaya Akademiya Nauk İnstitut Yazıkoznaniya.
13. Clauson, S. G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford University Press. Csáki, E. (2006). Middle Mongolian Loan Words in Volga Kipchak Languages. Wiesbaden Harrassowitz. Çınar, A. A. (1996). Kazak ve Türkiye Türklerinde At Kültürü ve Atın Rolü. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
14. Dıbo, A. V., Levitskaya, L. S. & Rassadin, V. İ. (2000). Etimologicheskiy Slovar’ Tjurkskih Yazykov. (Obshchetyurkskie i Mezhtyurkskie Leksicheskiye Osnavı Na Bukvy “k”). Rossijskaya Akademiya Nauk İnstitut Yazıkoznaniya.
15. Doerfer, G. (1963-1975). Türkische und Mongolische Elemente İm Neupersischen I-IV. Wiesbaden.
16. Durmuş, H. (2011). Kazak Türkçesinde At ile İlgili Söz Varlığı ve Metinler. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
17. Durmuş, İ. (2016). Türk Kültürüne Giriş. Akçağ Yayınları.
18. Ercilasun, A. B. & Akkoyunlu, Z. (2020). Kâşgarlı Mahmud-Divânü Lûgât-it-Türk (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin). TDK Yayınları.
19. Eren, H. (2020). Eren Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü (ETDES). TDK Yayınları.
20. Ergönenç, D. & Bulgarova, M. (2024). Nogay Türkçesi Sözlüğü. TDK Yayınları.
21. Gülensoy, T. (1995). At Damgaları. E. Gürsoy Naskali (Ed.). Türk Kültüründe At ve Çağdaş Atçılık içinde (ss. 95-120). Resim Matbaacılık.
22. Iskakov, A. & Veli, N. (Ed.) (2011). Qazaq Ädebiy Tiliniŋ Sözdigi On Bes Tomdıq. Til Bilim İnstitutı.
23. Kabadayı, O. (2020). Kazakistan’da Yapılmış ‘At Kültürü’ ve ‘Atçılık Terminolojisi’ İle İlgili Çalışmalar Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi. Karadeniz Araştırmaları, 17 (66), 563-576.
24. Kabadayı, O. (2024). Kazakça At Koşum Takımları (Tarihî Karşılaştırmalı Söz Varlığı İncelemesi). Paradigma Akademi.
25. Kafesoğlu, İ. (1998). Türk Milli Kültürü. Ötüken Neşriyat.
26. Kaplankıran, D. (2016). Kazak Türkçesinde Hayvan Adlarıyla Oluşturulan Bitki Adlandırmaları Üzerine. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5 (3), 1161-1181.
27. Kaplankıran, D. (2017). Kavram Alanları Açısından Kazak Türkçesinde ‘Tört Tülik’ Kapsamında Yer Alan Hayvan Adları. TÜRÜK Uluslararası Dil Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 1 (9), 38-58.
28. Koç, K., Ayabek B. & Vehbi B. (2019). Kazak Türkçesi Türkiye-Türkçesi Sözlüğü. TDK Yayınları.
29. Kuralulı, A. (1997). Kazak Dästürli Mädeniyetiniŋ Entsiklopediyalık Sözdigi. Sözdik-Slovar Baspası.
30. Kuralulı, A. (1998). Kazak Dästürli Mädeniyetiniŋ Anıktamalığı. Sözdik-Slovar Baspası.
31. Kuralulı, A. (2007). Mal Şarwaşılığına, Eginşilikke, Aŋşılıqqa Baylanıstı Terminder Men Söz Tirkesteriniŋ Tüsindirme Sözdigi. Öner Baspası.
32. Küçük, M. (2012). Türkiye Türkçesi Ağızlarında At, At Donları ve Nişaneleri ile İlgili Adlandırmalar. Turkısh Studies, International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7 (4), 2287-2304.
33. Lessing, F. D. (2003). Moğolca-Türkçe Sözlük. (Çev. Günay Karaağaç). TDK Yayınları.
34. Maşkaraoğlu, S. (2023). Kırım Tatar Türkçesi Sözlüğü. TDK Yayınları.
35. Nasakali, E. G. & Duranlı, M. (2019). Altayca-Türkçe Sözlük. TDK Yayınları.
36. Necip, E. N. (2013). Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü (Çev. İklil Kurban). TDK Yayınları.
37. Özşahin, M. (2017). Başkurt Türkçesi Sözlüğü. TDK Yayınları.
38. Öner, M. (2015). Kazan-Tatar Türkçesi Sözlüğü. TDK Yayınları.
39. Pekacar, Ç. (2011). Kumuk Türkçesi Sözlüğü. TDK Yayınları.
40. Pekarskiy, E. K. (1945). Yakut Dili Sözlüğü. Ebuzziya Matbaası.
41. Radloff, W. (1956). Sibirya’dan-I (Aus Sibirien). (Çev. Ahmet Temir). Maarif Basımevi.
42. Räsänen, M. (1969). Versuch Eines Etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Suomalais-Ugrilainen Seura.
43. Sertkaya, O. F. (1995). Eski Türk Kültüründe At. E. Gürsoy Naskali (Ed.). Türk Kültüründe At ve Çağdaş Atçılık içinde (ss. 25-30). Resim Matbaacılık.
44. Sevortyan, E. V. (1978). Etimologicheskiy Slovar’ Tyurksih Yazıkov. (Obshchetyurkskie i Mezhtyurkskie Osnovy Na Bukvu “v”). İzdatel'stvo Nauka.
45. Sevortyan, E. V. (1980). Etimologicheskiy Slovar’ Tyurksih Yazıkov. (Obshchetyurkskie i Mezhtyurkskie Osnovy Na Bukvy “v”, “g” i “d”). İzdatelstvo Nauka.
46. Sleptsov, P. A. (1972). Yakutsko-Russkiy Slovar. Akademiya Nauk.
47. Sümer, F. (1983). Türklerde Atçılık ve Binicilik. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
48. Şeyh Süleyman Efendi-yi Buhârî. (1298). Lugat-i Çağatayî ve Türkî Osmanî. Mihran Matbaası.
49. Şirin, H. (2020). Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi. TDK Yayınları.
50. Tasmağambetov, İ. N. (Ed.) (2005). Qazaq Tiliniŋ Aymaqtıq Sözdigi. Arıs.
51. Tavkul, U. (2020). Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü. TDK Yayınları.
52. Tekin, T. (1998). Orhon Yazıtları (Kültigin, Bilge Kağan, Tunyukuk). Simurg Yayıncılık. Tekin, T. (2023). Irk Bitig. TDK Yayınları.
53. Tenişev, E. R., Blagova, G. F., Dobrodomov, İ. G., Dıbo, A. V., Kormushin, İ. V., Levitskaya, L. S., Murdak, O. A. & Musayev, K. M. (2001). Sravnitel'no-istoriçeskaya Grammatika Tyurkskih Yazıkov Leksika. Nauka. Toparlı, R., Çöğenli, M. S. & Yanık, N. H. (2000). Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî. TDK Yayınları.
54. Toparlı, R., Vural, H. & Karaatlı, R. (2019). Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. TDK Yayınları.
55. Toparlı, R. (2017). İrşâdü’l-Mülûk ve’s-Selâtȋn. TDK Yayınları.
56. Uyğur, C. V. (2019). Karakalpak Türkçesi Sözlüğü. TDK Yayınları.
57. Ünlü, S. (2012). Harezm-Altınordu Türkçesi Sözlüğü. Eğitim Yayınevi.
58. Ünlü, S. (2013). Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Eğitim Yayınevi.
59. Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des Altuigurıschen Altuigurisch – Deutsch – Türkisch. Universitätsverlag Göttingen.