HALK KÜLTÜRÜNDE YALAN VE SÖZLÜ KÜLTÜR ÜRÜNLERİ İLE ETKİLEŞİMİ

Öz

En ilkelinden en modern olanına, en dindarından en seküler olanına kadar bütün toplumlarda yalanın kötü olduğu öğretilir ve insanlara dürüst olmaları öğütlenir. Yeni yetişen çocuklara daima doğru söylemesi ve yalandan uzak durması gerektiği anlatılır. Birçok sözlü kültür ürününde ana fikri yalanın insanlara verdiği zarar olan, ‘yalancı çoban’ gibi anlatılar bulunur. Yalanın insan ilişkilerini zedelediği, karşılıklı güveni yok ettiği anlatılırken dürüstlüğün daima en önemli erdem olduğundan söz edilir. Hem dîni öğretiler hem de toplumsal kurallar yalan söylemeyi hoş karşılamadığından ailelerden eğitimcilere, din adamlarından psikologlara kadar toplumun her kesiminden insanlar yalanın büyük bir sorun olduğunu söyler ve çocukların yalan söylediğini fark ettiklerinde büyük bir endişeye kapılıp kaygılanırlar. Tüm bunlardan hareketle; yalanın her toplumda olumlu bir karşılığı olmadığı rahatlıkla söylenebilir. Peki, teoride böyle olmasına rağmen gerçek yaşamda böyle midir ya da yeryüzünde gerçekten yalansız bir topluluk var mıdır? Kimler ne zaman ve niçin yalan söyler? Yalansız bir yaşam ne kadar mümkün? Bireyler yalana en fazla ne zaman başvurur? Çalışmamızda, bunlar ve benzeri sorular üzerinden toplumsal bir gerçeklik olan yalanın folklorda, edebiyatta ve kültürel yaşamdaki yeri üzerinde durup, yalansız bir toplumun mümkün olup olamayacağı üzerinde durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Yalan
• Toplum
• Folklor
• Alışkanlıklar
• Kültürel Unsurlar

LIES IN FOLK CULTURE AND THEIR INTERACTION WITH ORAL CULTURE PRODUCTS

Öz

From the most primitive to the most modern, from the most religious to the most secular, all societies teach that lying is wrong and advise people to be honest. Children are told to always tell the truth and avoid lies. Many oral traditions contain stories, like the "boy who cried wolf," whose central theme is the harm that lying causes. While it's explained that lying damages human relationships and destroys mutual trust, honesty is always emphasized as the most important virtue. Since both religious teachings and social norms disapprove of lying, people from all walks of life—from families and educators to religious leaders and psychologists—say that lying is a major problem and become deeply concerned when they discover that children are lying. Based on all this, it can easily be said that lying is not viewed positively in any society. But, while this is theoretically true, is it true in real life, or is there truly a society without lies? Who lies, when, and why? How possible is a life without lies? When do individuals resort to lying most often? In this study, we will examine the place of lies, a social reality, in folklore, literature, and cultural life, and discuss whether a society without lies is possible, based on these and similar questions.

Anahtar Kelimeler

• Lies
• Society
• Folklore
• Habits
• Cultural Elements

Kaynakça

1. Ak, Ö. (2019). Yalan hakkındaki doğrular – bilim yalan için ne diyor. TÜBİTAK Bilim ve Teknik Dergisi, 52 (622), 38-45.
2. Aristoteles (2015). Nikomakhos’a Etik, (Çev. Furkan Akderin). Say Yayınları.
3. Boyraz, Ş. (2008). Sözlü anlatıların sürekliliği üzerine düşünceler. Folklor/Edebiyat, 14 (54), 105-118.
4. Boyraz, Ş. (2012). Anonim halk edebiyatı araştırmalarının tanım ve tasnif sorunları bağlamında “söylemelik ve konuşmalık türler”le ilgili çalışmaların durumu. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 36(1), 31-55. https://izlik.org/JA64ZL79ZT.
5. Bryant, E. M. (2008). Real lies, white lies and gray lies: Towards a typology of deception. Kaleidoscope: A Graduate Journal of Qualitative Communication Research, 7, 23-48.
6. Çetindemir. Ç. (2024). Dünya Ekonomik Forumu: En büyük küresel risk dezenformasyon. https://www.aa.com.tr/tr/teyithatti/blog/dunya-ekonomik-forumu-en-buyuk-kuresel-risk-dezenformasyon/1817239 [Erişim Tarihi: 27 Ağustos 2025].
7. Çevik, M. (2006). Anlamca çelişen ve olumsuz yargı bildiren atasözleri. Folklor/Edebiyat, 12 (48), 433-444.
8. DePaulo, B. M. & Bell, K. L. (1996). Truth and investment: Lies are told to those who care. Journal of Personality and Social Psychology, 71 (4), 703–716.

9. Duman, M. (2019). Geleneksellik - Gerçeklik ilişkisi bağlamında bilginin niteliği ve folklorda yalan haber – I”. Folklor/Edebiyat, 25 (100), 971-984. https://doi.org/10.22559/folklor.1068
10. Elçin, Ş. (1997). Türk atasözlerinde at, halk edebiyatı araştırmaları-II (2. Baskı). Akçağ Yayınları.
11. Erdal, T. (2016). Dede Korkut Kitabı’nda yalan ve aldatma kavramları. Milli Folklor, 28 (109), 83-106.
12. Goffman, E. (1982). Interaction ritual: essays on face-to-face behavior. Pantheon Books.
13. Keyes, R. (2017). Hakikat sonrası çağ; günümüz dünyasında yalancılık ve aldatma. (Çev. Deniz Özçetin). Delidolu.
14. Ong, W. J. (1999). Sözlü ve yazılı kültür / sözün teknolojileşmesi (2. Baskı). (Çev. Sema Postacıoğlu Banon). Metis Yayınları.
15. Püsküllüoğlu, A. (2002). Türk Atasözleri Sözlüğü. Arkadaş Yayınevi.
16. Sakaoğlu, S. (1980). Anadolu-Türk efsanelerinde taş kesilme motifi ve bu efsanelerin tip kataloğu. Ankara Üniversitesi Yayınevi.
17. Sezgin, R. (2024). Türk folklorunda yalan. (Yüksek Lisans Tezi). Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü. TDK. Yalan. Sozluk.gov.tr Güncel Türkçe Sözlük içinde https://sozluk.gov.tr/ [Erişim Tarihi: 15 Ağustos 2025]
18. Tekin, T. (1998). Orhon yazıtları (2. Baskı). Simurg Yayınevi.
19. ten Brinke, L., & Porter, S. (2012). Cry me a river: identifying the behavioral consequences of extremely high-stakes interpersonal deception. Law and human behavior. 36 (6), 469-477.
20. Tirmîzî, İman. TDV İslam Ansiklopedisi içinde https://islamansiklopedisi.org.tr/munafik#2-hz-peygamber-doneminde-munafiklar [Erişim Tarihi: 28 Ağustos 2025].
21. Vosoughi, S., Roy, D. & Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359 (6380), 1146-1151.