THE USE OF THE WORD SALT FROM HISTORICAL AND LITERARY TEXTS OF TURKISH TO MODERN TURKISH

Öz

Salt, beyond being a food ingredient, has remained important throughout Turkish history, especially in culture and literature. It has been widely used in language and literary texts and has become one of the most frequently employed motifs by writers. The word salt has been rendered in different terms in historical texts over time; alongside semantic change and expansion, it has also been used in works with both concrete and abstract meanings. This study examines the place of the concept of salt, which holds an indispensable position in Turkish cultural and belief systems, within the historical evolution of the Turkish language and literature. The study primarily addresses the semantic development of salt in Old, Middle, and New Turkish periods; in addition, the reflections of this accumulated linguistic development in Classical Turkish Literature are analyzed through mazmuns (poetic conceits) and idiomatic expressions. In this article, the use of the word salt from the earliest Turkish texts to the present is examined using historical and literary sources, and its semantic shifts from concrete to abstract meanings are evaluated. The findings indicate that salt in Turkish language and culture is not limited to everyday usage, but also holds significant social, religious, and literary functions.

Anahtar Kelimeler

• salt
• Turkish language
• historical texts
• literary texts

Destekleyen Kurum

Çankırı Karatekin University

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Teşekkür

This article is produced from data obtained from the project "Salt in Literature and Language (Turkish Field)", supported by the Regional Development and Specialization Coordination Unit and the Scientific Research Projects (BAP) Coordination Unit of Çankırı Karatekin University (Project No: İTBF170725TUZ01). We would like to express our gratitude to the Regional Development and Specialization Coordination Unit and the Scientific Research Projects Coordination Unit at Çankırı Karatekin University for supporting this work.

TÜRK DİLİNİN TARİHÎ VE EDEBÎ METİNLERİNDEN GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİNE TUZ KELİMESİNİN KULLANIMI

Öz

Tuz, bir besin maddesi olmasının yanı sıra Türk toplumunda kültür ve edebiyat başta olmak üzere birçok bakımdan tarih boyunca önemini korumuştur. Tuz, dil ve edebiyat metinlerinde oldukça geniş bir alanda kullanılmış, yazarların en sık başvurduğu motiflerden biri olmuştur. Tuz kelimesi, tarihî metinlerde zamanla çeşitlenerek farklı kelimelerle ifade edilmiş; anlam değişmeleri ve genişlemesiyle birlikte eserlerde soyut ve somut anlamlarıyla da kullanılmıştır. Bu çalışma, Türk kültür ve inanç dünyasında vazgeçilmez bir yere sahip olan tuz kavramının Türk dili ve edebiyatının tarihsel evriminde nasıl yer aldığını incelemektedir. Çalışmada öncelikle tuzun Eski, Orta ve Yeni Türkçe dönemlerindeki anlamsal gelişimi ele alınmış; bununla beraber dilin tarihsel süreçte olgunlaştırdığı birikimin Klasik Türk Edebiyatı'ndaki karşılıkları; mazmunlar ve deyimler aracılığıyla aktarılmıştır. Bu makalede, Türkçenin en eski metinlerinden günümüze kadar tuz kelimesinin kullanım alanları tarihî ve edebî metinler üzerinden incelenmiş; kelimenin süreç içerisinde kazandığı somut ve soyut anlamlar değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler, tuzun Türk dili ve kültüründe yalnızca gündelik yaşamla sınırlı kalmayıp toplumsal, inançsal ve edebî bağlamlarda da önemli bir kavram olarak yer aldığını göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tuz
• Türk Dili
• Tarihi Metinler
• edebi metinler

Destekleyen Kurum

Çankırı Karatekin Üniversitesi

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Teşekkür

Bu makale, Çankırı Karatekin Üniversitesi Bölgesel Kalkınma ve İhtisaslaşma Koordinatörlüğü ile Bilimsel Araştırma Projeleri (BAP) Koordinasyon Birimi tarafından desteklenen “Edebiyatta ve Dilde Tuz (Türkiye Sahası)” adlı proje (Proje No: İTBF170725TUZ01) kapsamında elde edilen verilerden üretilmiştir. Çalışmamızı destekleyen Çankırı Karatekin Üniversitesi Bölgesel Kalkınma ve İhtisaslaşma Koordinatörlüğüne ve Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimine (BAP) teşekkürlerimizi sunarız.

Kaynakça

1. Aksoyak, İ. H. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-208602/gelibolulu-mustafa-ali-divani.html (Erişim Tarihi: 13.10.2025)
2. Arat, R. R. (1930). Zur heilkunde der Uiguren, Verlag Der Akademie Der Wissenschaften.
3. Arat, R. R. (1932). Zur heilkunde der Uiguren II, Verlag Der Akademie Der Wissenschaften.
4. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig III (indeks). (Haz. K. Eraslan, O. F. Sertkaya, & N. Yüce). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
5. Ata, A. (1997). Kısasü’l Enbiya (Peygamber Kıssaları) II dizin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Ayverdi, İ. (2010). Misalli büyük Türkçe sözlük. Kubbealtı Lugatı.
7. Battal, A. (1997). İbn-i Mühennâ lûgati (3. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Berbercan, M.T. (2013). Çağatayca Gülistan Tercümesi (Gülistan-ı Türkî) (2. Baskı). Hâkim Yayınları.

9. Boratav, P. N. (2015). 100 soruda Türk halk edebiyatı (27. Baskı). İnkılâp Kitabevi.
10. Cihan, S. (2021). Mukaddimetü'l-Edeb (Yozgat nüshası) - (Giriş, metin, notlar, sözlük-dizin) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
11. Clauson, S.G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford at the Clarendon Press.
12. Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe sözlük. Ötüken Neşriyat.
13. Çavuşoğlu, M. (2023). Taşlıcalı Yahyâ Bey Dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-356059/taslicali-yahya-bey-divani.html (Erişim Tarihi: 18.12.2025)
14. Dağlı, Y. & Kahraman, S. A. (2008). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi (Cilt 2). Yapı Kredi Yayınları.
15. Eckmann, J. (2011). Nehcü'l-Feradis uştmahlarnıng açuq yolı Mahmūd Bin ʿAli (S. Tezcan, H. Zülfikar, Yay. Haz. & A. Ata, dizin-sözlük). Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Elçi, Fatih (2017). Nevres-i Kadîm’in Münşeât’ı (İnceleme-Metin). [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Adıyaman Üniversitesi.
17. Ercilasun, A. B., & Akkoyunlu, Z. (2018). Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk: Giriş, metin, çeviri, notlar, dizin. Türk Dil Kurumu.
18. Eren, H. (1999). Türk dilinin etimoloji sözlüğü. Bizim Büro Basım Evi.
19. Gabain, A.V. (1950). Alttürkische grammatik, Veb Verlag Enzyklopädie.
20. Gabain, A.V. (1954). Türkische Turfan-texte VIII, Akademie Verlag.
21. Gedik, S. (2019). Türk dünyası atasözlerinde “Tuz”. Folklor Akademi Dergisi, 2(1), 69-88. https://izlik.org/JA25NX33RX.
22. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözlüklerin köken bilgisi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Hacıeminoğlu, N. (2000). Kutb’un Husrev ü Şirin’i ve dil hususiyetleri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
24. Kahraman, S. A. (2011). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi (9. Kitap 1. Cilt). Yapı Kredi Yayınları.
25. Karamanlıoğlu, A. F. (1989). Seyf-i Sarâyî Gülistan tercümesi (Kitâb Gülistan bi’t-Türkî). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
26. Karasoy, Y. (1998). Şiban Han Dîvânı (İnceleme-Metin-Dizin-Tıpkıbasım). Türk Dil Kurumu Yayınları.
27. Kargı Ölmez, Z. (1996). Ebulgazi Bahadır Han Şecere-i Terâkime (Türkmenlerin soykütüğü) (Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 3). Simurg Kitapçılık ve Yayıncılık.
28. Kılıç, F. (2018). Es-Seyid Pir Mehemmed bin Çelebi Meşâ’irü’ş-Şu’arâ. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html (Erişim Tarihi: 05.05.2026).
29. Macit, M. (2017). Nedîm dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196897/nedim-divani.html (Erişim Tarihi: 07.01.2026).
30. Mermer, A. (2021). Mezâkî dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-364629/mezaki-divani.html (Erişim Tarihi: 21.11.2025).
31. Okçu, N. (t.y.). Şeyh Gâlib dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78404/seyh-galib-divani.html (Erişim Tarihi: 03.02.2026).
32. Orak, B. (1995). Lutfi’nin Gül ü Nevruz’u gramer indeksi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ege Üniversitesi.
33. Özyıldırım, A. E. (1999). Hamdullah Hamdî ve dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78375/hamdullah-hamdi-divani.html (Erişim Tarihi: 03.02.2026).
34. Pala, İ. (2004). Tuz ekmek hakkını gözeten şairler. E. G. Naskali & M. Şen (Editörler), Tuz Kitabı içinde (s. 145-153). Kitabevi Yayınları.
35. Räsänen, M. (1969), Versuch Eines Etymologischen Wörterbuchs Der Türksprachen. Helsinki: Lexica Societatis Fenno-Ugricae 17.
36. Sağol, G. (1993). Harezm Türkçesi satır arası Kur’an tercümesi/giriş-metin-sözlük I. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
37. Samsakçı, M. (2012). Türk kültür ve edebiyatında tuz ve tuz-ekmek hakkı. Journal of Turkish Language and Literature, 36(36), 181-199.
38. Saraç, M. A. Y. (t.y.). Emrî Dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78368/emri-divani.html (Erişim Tarihi: 20.12.2025).
39. Seyhan, T. O. (2004). Ali Şir Nevayi’nin tuz redifli gazeli. E. G. Naskali & M. Şen (Editörler), Tuz Kitabı içinde (s. 188-198). Kitabevi Yayınları.
40. Solmaz, S. (2004). Divan şiirinde kelime seçimini etkileyen faktörler. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 15, 39-51. https://izlik.org/JA36ZJ45LG.
41. Şen, M. (2004). Tuz kelimesi üzerine. E. G. Naskali & M. Şen (Editörler), Tuz Kitabı içinde (s. 17-27). Kitabevi Yayınları.
42. Şeyh Süleyman Efendi. (1298). Lügat-i Çağatay ve Türkî Osmânî. Mihran Matbaası.
43. Tarama sözlüğü. (2019). Türk Dil Kurumu Yayınları.
44. Tatcı, M. (Haz.). (2021). Yûnus Emre dîvân -seçmeler-. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
45. Toparlı, R. & Argunşah, M. (2008). Mu’înü’l-Mürîd. Türk Dil Kurumu Yayınları.
46. Toparlı, R., Vural, H. & Karaatlı, R. (2007). Kıpçak Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
47. Tören, H. (2001). Alî Şîr Nevâyî Sedd-i İskenderî (İnceleme-Metin), Türk Dil Kurumu Yayınları.
48. Tulum, M. (2014). Tazarru'-nâme - Yakarışlar kitabı (inceleme-metin-tıpkıbasım). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
49. Türkçe sözlük. (2023). Türk Dil Kurumu Yayınları.
50. Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü. (2009). Türk Dil Kurumu Yayınları.
51. Üst, S. (2018). Edirneli Nazmî dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206284/edirneli-nazmi-divani.html (Erişim Tarihi: 19.11.2025).
52. Yüce, N. (1993). Mukaddimetü'l-Edeb Harizm Türkçesi ile tercümeli şuşter nüshası. Türk Dil Kurumu Yayınları.