FOLKLORIC REFLECTIONS OF THE CONCEPTS OF AJUN AND FELEK IN DĪWĀN LUGHĀT AL-TURK

Öz

This study examines the semantic structure and diachronic continuity of ten lexical items (ajun, çer, çıġrı, felek, köksı, kün, öḏ, öḏleg, türk, uġur) representing the conceptual domains of world and time in Dīwān Lughāt al-Turk (11th century). The research employs document analysis, context-based content analysis, and a semantic field approach. It takes as its starting point ajun and felek, which are associated with both world and time; other items are analyzed in relation to these two core units. Some items occupy an intermediate position between the two domains. The findings show that world and time are conceptualized not as separate categories but as a single, interrelated semantic field shaped by cosmic order, cyclicality, fate, and lived experience. Ajun functions as a spatial and cosmological center, while felek represents temporal movement, cyclical processes, and destiny. Diachronic comparison indicates that although many of these words no longer survive in modern Turkish forms, their semantic cores persist in folk discourse, literary texts, idioms, and metaphors, suggesting that continuity operates at the level of conceptual relations rather than individual lexical items.

Anahtar Kelimeler

• Dīwān Lughāt al-Turk
• ajun
• felek
• semantic continuity
• folklore
• folk literature

Etik Beyan

Ethics committee approval is not required.

DÎVÂNU LÜGÂTİ’T-TÜRK’TEKİ AJUN VE FELEK KAVRAMLARININ FOLKLORİK İZLERİ

Öz

Bu çalışmada, Kâşgarlı Mahmud’un 11. yüzyılda kaleme aldığı Dîvânu Lügâti’t-Türk’te dünya ve zaman kavram alanlarını temsil eden on kelimenin (ajun, çer, çıġrı, felek, köksı, kün, öḏ, öḏleg, türk, uġur) anlamsal örgütlenişi ile tarihsel sürekliliği incelenmiştir. Araştırma, nitel yöntem kapsamında doküman analizi, bağlam temelli içerik çözümlemesi ve semantik alan yaklaşımıyla yürütülmüştür. İncelemenin çıkış noktasını, Dîvân’da hem dünya hem zaman anlamlarıyla kullanılan ajun ve felek oluşturmuş; bu iki çekirdek birim etrafında kümelenen diğer kelimeler, aralarındaki ilişkiler doğrultusunda değerlendirilmiştir. Bulgular, Dîvânu Lügâti’t-Türk’te dünya ve zamanın birbirinden bağımsız kategoriler olarak değil, kozmik döngü, kader ve yaşam deneyimi bağlamında iç içe geçmiş ve karşılıklı olarak tanımlanan bir anlam alanı olarak kavrandığını göstermektedir. Ajun kavramının mekânsal ve kozmolojik bir merkez oluşturduğu; felek kavramının ise zamansal devinim, döngüsellik ve kaderle ilişkili bir odak oluşturduğu tespit edilmiştir. Diğer kelimelerin bir kısmı bu iki merkeze yakınlaşırken, bazı birimlerin her iki alanla da örtüşen bir ara konumda yer aldığı belirlenmiştir. Tarihsel karşılaştırmalar, söz konusu kelimelerin bir kısmının modern Türkçede biçimsel olarak yaşamamasına rağmen temsil ettikleri anlam çekirdeklerinin halk söylemi, edebî metinler, deyimler ve metaforlar aracılığıyla sürdüğünü ortaya koymuştur. Çalışma, tarihsel söz varlığının kültürel bellek içinde yalnızca sözcükler düzeyinde değil, esasen kavramsal ilişkiler ve metaforik süreklilik yoluyla korunduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dîvânu Lügâti’t-Türk
• ajun
• felek
• anlam sürekliliği
• folklor
• halk edebiyatı

Etik Beyan

Etik kurul izni gerekli değildir.

Kaynakça

1. Akkaya, V. (2018). İbnü’l-Arabî’nin kozmolojisinde felekler. Turkish Studies: Comparative Religious Studies, 13(17), 23–36. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.13876
2. Aksan, D. (1971). Kelimebilimi ve Anlambilimi Ölçülerinden Yararlanarak Bir Yazı Dilinin Eksikliğini Saptama Yolları I: Kavram Alanı – Kelime Ailesi İlişkileri ve Türk Yazı Dilinin Eskiliği Üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 19, 253-262.
3. Akün, Ö. F. (2022). Kâşgarlı Mahmud. İslâm Ansiklopedisi (Cilt 25, ss. 9–15). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
4. Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization. Cambridge University Press.
5. Atalay, B. (1985). Divanü Lûgat-it Türk tercümesi (Cilt 1). Türk Tarih Kurumu.
6. Atalay, B. (1985). Divanü Lûgat-it Türk tercümesi: Dizin. Türk Tarih Kurumu.
7. Aydemir, A. (2015). Divanü Lûgati’t-Türk’te astronomiye dair sözcükler. International Journal of Language Academy, 3(1), 169–198. https://doi.org/10.18033/ijla.177
8. Aydın, M. (2023). Divan şiirinde dünyaya yönelik olumsuz benzetmeler. Turkish Studies: Language, 18(1), 119–140. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.64627

9. Bâkî. (2025). Bâkî Dîvânı (S. Küçük, Ed.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78361/baki-divani.html
10. Balcı, O. (2025). Enderunlu Fâzıl’ın gazellerinde feleğin kullanımı üzerine bir inceleme. In Proceedings of the 14th International Mardin Artuklu Scientific Researches Conference (ss. 667–672). Liberty Publishing House.
11. Barikan Topçu, Ç. (2024). Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Yer Alan Şiirlerdeki Metaforlar. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(Divanu Lügati’t Türk’ün 950. Yıl Dönümü), 235-249. https://doi.org/10.33437/ksusbd.1540748
12. Bayır, Z. (2023). Âşık Veysel’in şiirlerinde kozmik unsurlar. Kün: Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 3(2), 18-28. https://doi.org/10.54281/kundergisi.2024.32
13. Burke, P. (1997). Varieties of cultural history. Cornell University Press.
14. Çakmak, C. (2018). Dîvânu Lugâti’t-Türk’te zaman kavramına ait söz varlığı. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1), 81-100. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.411481
15. Çınar, B. (2009). Şeyh Gâlib’in Hüsn ü Aşk mesnevisinde felekler. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 15(39), 777–792. https://izlik.org/JA37NL23LZ
16. Duman, M. A. (2015). Şans tanrıçası Fortuna’nın tekerleği ile “kader” inancının bir unsuru olarak “çark-ı felek” metaforu arasındaki münasebet. Özne Felsefe ve Bilim Yazıları: Felsefi Bir Sorun Olarak İnanma (ss. 163–192). Çizgi Kitabevi.
17. Fuzûlî. (2021). Fuzûlî Dîvânı (A. Kılınç, Ed.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
18. Georgakopoulos, T. (2019). Semantic maps. In Oxford Bibliographies in Linguistics (ss. 1–23). Oxford University Press.
19. Glosbe. (2025). Acun. https://tr.glosbe.com/tr/az/acun
20. Johanson, L. (2021). The structure of Turkic. In L. Johanson & É. Á. Csató (Eds.), The Turkic languages. Routledge.
21. Kaçalin, M. S. (1994). Dîvânu Lügâti’t-Türk. İslâm Ansiklopedisi (Cilt 9, ss. 446–449). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
22. Karasu, B. (2019). Feleğe isyan – kadere rıza: Amasyalı Münîrî’nin mersiyesinde felek ve feleğe dair söylem biçimleri. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 3(1), 139–146. https://doi.org/10.34083/akaded.534632
23. Kâşgarlı, M. (2023). Dîvânu Lügâti’t-Türk (M. S. Kaçalin, Ed.). VakıfBank Kültür Yayınları. (Orijinal yayın: 1074)
24. Kul, N. (2015). 16. yüzyıl şairlerinde felek kavramı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ordu Üniversitesi.
25. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. University of Chicago Press.
26. Lotman, J. M., & Uspenskii, B. (1975). Myth – Name – Culture. Semiotica, 11(2-3), 17–46. https://doi.org/10.2753/RSL1061-197511020317
27. Neyzen.com. (2025). Ben küskünüm feleğe. https://neyzen.com/nota_arsivi/02_klasik_eserler/075_rast/ben_kuskunum_felege_ney.pdf
28. Nöth, W. (2006). Yuri Lotman on metaphors and culture as self-referential semiospheres. Semiotica, 161, 249–263.
29. Okmak, Ö. (2018). Cem Sultan Divanı’nda kozmik âlem. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 1(14), 154–166. https://izlik.org/JA53BA27BF
30. Öge, S. (2014). Arabesk kader algısı: Orhan Gencebay örneği. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 41, 47–76. https://izlik.org/JA79PS79BA
31. Özlük, I. P. (2024). Mezâkî Divanı’nda kozmik âlem. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, 30, 301–322. dx.doi.org/10.30767/diledeara.1522260
32. Özmen, V. (2020). Derzizâde Ulvî Divânı’nda felek kavramı. The Journal of Academic Social Science Studies, 13(80), 231–243. https://doi.org/10.29228/JASSS.42667
33. Paşa, Z. (1939). Terci-i bend. Tefeyyüz.
34. Pilten Ufuk, Ş. (2020). Ajun kelimesinin Kutadgu Bilig’deki görünümleri. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 17(4), 495–519. https://doi.org/10.1501/MTAD.17.2020.4.28
35. Schank, R. C., & Abelson, R. (1995). Knowledge and memory: The real story. Psychology Press.
36. Şen, Y. (2017). Türkülerde felek kavramı. Akademik Bakış, 61, 404–422. https://izlik.org/JA68KJ74AS
37. Türk Dil Kurumu. (1969). Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü (Cilt 4). Türk Dil Kurumu Yayınları.
38. Türk Dil Kurumu. (1979). Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü (Cilt 11). Türk Dil Kurumu Yayınları.
39. Türk Dil Kurumu. (2025). Derleme sözlüğü. https://sozluk.gov.tr
40. Türk Dil Kurumu. (2025). Güncel Türkçe sözlük. https://sozluk.gov.tr
41. Uludağ, S. (2019). Devran. İslâm Ansiklopedisi (Cilt 9). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
42. Vanlı, M. (2022). Yunus Emre’nin şiirlerinde dünya tasviri. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22, 79–104. https://doi.org/10.18037/ausbd.1053016
43. Yahyâ, Ş. (2025). Şeyhülislam Yahyâ Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
44. Yeşilkaya, M. (2025). Geminated consonant words in Dīwān Lughāt al-Turk and their reflections in Anatolian folk dialects. RumeliDE Journal of Language and Literature Studies, 47, 344–360. https://doi.org/10.5281/ZENODO.16882817