A DIFFERENT SYSTEM FROM TRADITIONAL CLASSIFICATION OF MUʿAMMĀ: MAHMŪD B. MUHAMMAD-I AJAMĪ'S PERSIAN TREATISE ENTITLED RISÂLE-I FESÂHAT VE BELÂGAT

Öz

In the 15th century, during the reign of Mehmed I (Çelebi) (1413-1421), a treatise written by Mahmūd b. Muhammad-i Ajamī on riddles (muʿammā) was registered in the Turkish Historical Society Library under the title Risâle-yi Fesâhat ve Belâgat, number 154. Historically, the science of riddles evolved into two distinct branches: a cryptological technique for secret communication and a literary genre within intellectual circles. The literary genre developed in the 14th century, matured in the 15th, and gradually lost influence in the 16th. In this process, the traditional classification of riddles was completed by Sharaf al-Dīn Ali Yazdī, Abd al-Rahmān Jāmī, and Mīr Hussein Nishābūrī. However, works outside the traditional classification were also written. These are numerical systems such as base-40, base-24, base-21, and base-16. Apart from these, Ishak Hocası Ahmad Efendi and Mīr Sharif Muʿammāī also used different classifications. This unique work stands out by using a base-21 system and original symbols, featuring an ancient numeral of unknown origin. The study offers vital bibliographic information on these specific manuscripts from the Presidency of the Manuscripts Institution of Türkiye, contributing heavily to the theoretical field while reflecting the period's rich literary perspective and intellectual accumulation.

Anahtar Kelimeler

• Muʿammā
• Manuscript
• Traditional Classification
• Ancient Numeral
• Mahmūd b. Muhammad-i Ajamī

GELENEKSEL MUAMMA TASNİFİNDEN FARKLI BİR SİSTEM: MAHMUD B. MUHAMMED-İ ACEMÎ’NİN FARSÇA RİSÂLE-İ FESÂHAT VE BELÂGAT ADLI ESERİ

Öz

15. yüzyılda I. Mehmed (Çelebi) döneminde (1413-1421) Mahmud b. Muhammed-i Acemî tarafından telif edilen risale, Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi'nde “Risâle-i Fesâhat ve Belâgat” adıyla numara 154’te kayıtlı olup muamma konusunu içermektedir. Muamma ilmi; tarihsel süreçte, biri kriptolojik işlev gören gizli iletişim tekniği, diğeri entelektüel çevrelerde kullanılan edebî tür olmak üzere iki kolda değerlendirilmiştir. Edebî tür, 14. yüzyılda gelişmiş, 15. yüzyılda olgunlaşmış ve 16. yüzyılda yavaş yavaş etkisini kaybetmiştir. Bu süreçte muamma, geleneksel tasnifini Şerefeddin Ali Yezdî, Abdurrahman Câmî ve Mir Hüseyin Nişâbûrî ile tamamlamıştır. Ancak geleneksel tasnifin dışında da eserler kaleme alınmıştır. Bunlar kırklı, yirmi dörtlü, yirmi birli ve on altılı gibi sayısal sistemlerdir. Bunların dışında İshak Hocası Ahmed Efendi ile Mir Şerîf Muammâî de farklı tasnif kullanmıştır. Sayısal sistemlerden yirmi birli olan eserde, özgün semboller kullanılmıştır. Eser, sayısal sistemlere özgün bir örnektir ve eserin en dikkat çekici yönü, birinci kuralda yer alan ve kökeni tespit edilemeyen antik rakamlardır. Çalışmada söz konusu eserin tanıtımı ile Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığında tespit edilen diğer yazmaların künye bilgileri yer almıştır. Eser, muammanın teorik alanına katkı vermesinin yanı sıra dönemin edebî bakış açısından ve entelektüel birikiminden detaylı bilgiler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Muamma
• Yazma Eser
• Geleneksel Tasnif
• Antik Rakam
• Mahmud b. Muhammed-i Acemî

Kaynakça

1. Acemî, Mahmud b. Muhammed (t.y.). Risâle-i Fesâhat ve Belâgat. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi, 154, 1b-17b.
2. Câmî, A. (t.y.). Muammâ-yı Kebîr. Nuruosmaniye Kütüphanesi Nuruosmaniye. No: 4177/7. vr. 133b-146b.
3. Câmî, A. (t.y.). Muammâ-yı Mutavassıt. Nuruosmaniye Kütüphanesi Nuruosmaniye. No: 4177/8. vr. 147a-152a.
4. Câmî, A. (t.y.). Muammâ-yı Sağîr. Nuruosmaniye Kütüphanesi Nuruosmaniye No: 4177/9. vr. 153b-159b.
5. Câmî, A. (t.y.). Manzûme der Muammâ. Nuruosmaniye Kütüphanesi Nuruosmaniye No: 4176/17. vr. 634b-635b.
6. Dihhodâ, A. Ekber (1994). Lugatnâme-i Dihhodâ (C. 13, s.18704-18705). Müessese-i Lugatnâme-i Dihhodâ.
7. Durmuş, İ. (2020). Muammâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 30, s. 319-320). Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
8. Edib, K. (1949). Fuzûlî'nin Muammâ Risâlesi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 1 (7), 61-109. Erişim adresi: https://makale.isam.org.tr/handle /123456789/150416

9. Fuzûlî (t.y.). Muammâ-i Fuzûlî. Bursa İnebey Kütüphanesi Genel, No: 1241. vr. 1b-37b.
10. Fuzûlî (t.y.). Istılâhât-ı Muammâ. Süleymaniye Kütüphanesi Bağdatlı Vehbi. No: 2015/2. vr. 19b-34b.
11. Hakîrî (t.y.). Risâle-i Muammâ. Millet Kütüphanesi Ali Emiri Farsça. No: 506/2. vr. 9a-12b.
12. İnalcık, H. (2003). Mehmed I. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 28, s. 391-394). Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
13. İshak Hocası. Sandûkatü’l Maârif. Kayseri Kütüphanesi Raşid Efendi. No: 577. vr. 1b-81a.
14. Kadı Mir (t.y.). Risâle-i Fenn-i Muammâ. Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Efendi. No: 5177/2. vr. 91b-97a.
15. Kahn, D. (1968). The Codebreakers. New York: The Macmillan Company.
16. Merâyâtî, M., Mîralem, Y., Tayyân, M. H. (1997). İlmü't-tamiye ve istihrâci'l-muammâ inde'l-Arab, I-II. Dimeşk: Ed-dirâsât ve'l-buhûsül-ilmiyye.
17. Mevlânâ, Şihâbüddin (t.y.). Risâle-i Muammeyât. Amasya Beyazıt Kütüphanesi Amasya Beyazıt, No: 1131/5. vr. 101b-108b.
18. Mevlânâ, Şihâb (t.y.). Risâle der Muammâ. Süleymaniye Kütüphanesi Kadızade Mehmed. No: 431/5. vr. 125b-139a.
19. Muammâî, Mir Şerîf (t.y.). Tuhfe-i Şerîf. Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi Koleksiyonu, 5191, 1b-66b.
20. Miftâhu’l-Esmâ. Millet Kütüphanesi Ali Emiri Farsça. No: 506/7. vr. 37b-41b.
21. Miftâhu’l-Esâmî. Süleymaniye Kütüphanesi Ali Nihat Tarlan. No: 115/9. vr. 112b-120b.
22. Muammayât. Nuruosmaniye Kütüphanesi Nuruosmaniye. No: 4258. vr. 1b-56a.
23. Muhtasaru’ş-Şerîf. Süleymaniye Kütüphanesi Yazma Bağışlar. No: 6882/2. vr. 60b-106b.
24. Nişâbûrî, Mir Hüseyin (t.y.). Muammayât. Bursa İnebey Kütüphanesi, Haraççıoğlu Koleksiyonu, 955, 1b-53b.
25. Risâle-i Muammâ. Süleymaniye Kütüphanesi Giresun Yazmalar No: 180/17. vr. 175b-184a.
26. Saraç, M. A. Y. (1997). Muamma ve Divan Edebiyatındaki Seyri. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C. 27: 297-308. Erişim adresi: https://izlik.org/JA44JH72JF
27. Seyfi-yi Buhârî (t.y.). Risâle der Fenn-i Muammâ. Manisa Kütüphanesi Manisa İl Halk Kütüphanesi. No: 2734/1. vr. 1b-22b.
28. Seyfi-yi Buhârî (t.y.). Risâle der Fenn-i Muammâ. Millî Kütüphane Çankırı İl Halk Kütüphanesi. No: 483/1. vr. 1b-46b.
29. Şihâbeddin (t.y.). Risâle-i Muammeyât. Çorum Hasan Paşa Kütüphanesi Genel. No: 2146/1. vr. 1b-8a.
30. Tarlan, A. Nihad (1936). Divan Edebiyatında Muamma. İstanbul: Burhaneddin Matbaası.
31. Toprak, M. F. (2001). Klâsik Arap Şiirinde Luğaz. Nüsha, (3) 1, 97-110. Erişim adresi: https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/206669
32. Yezdî, Ş. Ali (t.y.). Hulel-i Mutarraz. Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi. No: 1760/2. vr. 9b-129a.