ŞİKÂYETTEN SELAMETE ZAMÂNE: MEZÂKÎ’NİN “ZAMÂNE” REDİFLİ KASİDESİNDE KÖPRÜLÜLER DÖNEMİ TASAVVURU

Öz

Bu çalışma, XVII. yüzyıl şairlerinden Mezâkî’nin “zamâne” redifli kasidesini inceleyerek klasik Türk şiirinde çoğunlukla olumsuz bağlamda kullanılan zamâne kavramının farklı bir anlam çerçevesinde nasıl kurgulandığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Klasik Türk şiirinde zamâne mefhumu ekseriyetle devrin bozulması, adaletin zayıflaması ve toplumsal düzenin sarsılması yönündeki şikâyetlerin dile getirildiği bir söylem alanı olarak karşımıza çıkar. Buna mukabil Mezâkî’nin Sultan IV. Mehmed ve Fâzıl Ahmed Paşa’nın övgüsü için yazdığı zamâne redifli kasidesi, klişe zamâne söylemini tersine çevirerek dönemin siyasal ve toplumsal düzenini olumlu bir bakış açısıyla ele alması bakımından dikkat çekicidir. Bu çalışmada kaside metni yapı ve anlam bakımından değerlendirilmiş; metinde kurgulanan zamâne tasavvuru, özellikle Köprülüler döneminde inşa edilen istikrar, adalet ve güven atmosferi perspektifinden ele alınmıştır. İnceleme sonucunda Mezâkî’nin zamâne söylemini, klasik Türk şiirinde yaygın olan şikâyet söyleminden farklı olarak, dönemin siyasi ve toplumsal atmosferini idealize eden bir söylem alanı içinde kullandığı görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mezâkî
• kaside
• Fâzıl Ahmed Paşa
• zamâne
• Köprülüler dönemi

FROM COMPLAINT TO PROSPERITY: THE IMAGINATION OF THE KÖPRÜLÜ PERIOD IN THE QASIDA WITH REFRAIN “ZAMANE” BY MEZAKI

Öz

This study aims to reveal how the concept of "era/zamane," which is mostly used in a negative context in classical Turkish poetry, is constructed within a different semantic framework by examining the qasida with the refrain "zamane" by Mezâkî, a poet from the 17th century. In classical Turkish poetry, the concept of era/zamane mostly appears as a discourse expressing complaints about the deterioration of the era, the weakening of justice, and the disruption of social order. In contrast, Mezaki's qasida with the refrain “era/zamane”, written in praise of Sultan Mehmed IV and Fazıl Ahmed Pasha, is noteworthy for reversing the period's clichéd discourse and presenting the political and social order from a positive perspective. In this study, the qasida text has been evaluated in terms of structure and meaning; the conception of the era constructed in the text has been examined from the perspective of the atmosphere of stability, justice, and trust established especially during the Köprülü period. As a result of the analysis, it is evident that Mezaki uses the concept of “the era/zamane” within a discourse that idealizes the period's political and social atmosphere, unlike the complaining discourse prevalent in classical Turkish poetry.

Anahtar Kelimeler

• Mezaki
• qasida
• Fazıl Ahmed Pasha
• era
• the Köprülü period

Kaynakça

1. Akkuş, M. (2018). Nefi Divanı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57741,nefi-divanipdf.pdf?0 [Erişim Tarihi: 12 Ekim 2025]
2. Aydemir, Y. (1994). XVII. yy. Türk Edebiyatında Kaside. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
3. Aydemir, Y. (2002). Türk edebiyatında kaside. Bilig, 22, 133-168. https://izlik.org/JA45RJ45SX
4. Ayverdi, İ. (2011). Kubbealtı Lugati-Misalli Büyük Türkçe Sözlük. Kubbealtı Yayınları.
5. Baş, F. (2016). 17. yüzyıl divanlarında Köprülü ailesinden sadrazamlara sunulan kasideler üzerine bir inceleme. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 2 (1), 35-50. https://doi.org/10.20322/lt.22988
6. Bilkan, A. F. (2000). Nabi Divanı. C. I. Akçağ Yayınları.
7. Bilkan, A. F. (2006). Klasik estetikte yeni yönelişler: orta klasik dönem (1600-1700) tarihî, sosyo-kültürel bağlam. T.S. Halman vd. (Eds.) Türk Edebiyatı Tarihi içinde (C.2. ss. 241-251). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
8. Deger, M. B. (2018). Mezâkî Dîvânı Sözlüğü [Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlüğü]. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=QmPH7Ex6erHrNfxaPtNW5g&no=UlhxY1SkK_9mFUFTUiK6rw [Erişim Tarihi: 7 Mart 2026]

9. Ercan, Ö. (2012). Baba-oğul sadrazamların şairlere farklı yaklaşımları ve Fâzıl Ahmed Paşa’ya yazılan manzumeler. Turkish Studies- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7 (2), 461-480. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.3208
10. Hammer, J. V. (1996). Büyük Osmanlı Tarihi. C.11. https://www.scribd.com/document/220482182/Hammer-Buyuk-Osmanl%C4%B1-Tarihi-11-Cilt. [Erişim Tarihi: 7 Aralık 2025].
11. İlgürel, M. (1988). Abaza Hasan. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C.1. ss. 10-11). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
12. İlgürel, M. (1993). Celâlî İsyanları. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C.7. ss. 252-257). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
13. İnalcık, H. (2015). Devlet-i Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar III: Köprülüler Devri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
14. Karavelioğlu, M. (2013). Tarihin edebiyatı: 15. ve 16. yüzyıl kasîdelerinde tarihî arka plan. H. Aynur vd. (Haz.) Kasîdeye Medhiye: Biçime, İşleve ve Muhtevaya Dair Tespitler içinde (ss. 380-455). Klasik Yayınları.
15. Karavelioğlu, M. A. (2020). Urfalı Nâbî’nin Amcazade Hüseyin Paşa medhinde yazdığı sulhiye kasidesi. M. Yılmaz & A. Aksu (Eds.) Cemal Aksu Armağanı içinde (ss. 691-704). İstanbul Üniversitesi Yayınları.
16. Keskin, N. İ. (2020). Mezâkî, Süleymân. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/mezaki-suleyman. [Erişim Tarihi: 2 Şubat 2026].
17. Menteşe, M. (2022). Klasik Türk şiirinde devlet adamlığı yönüyle Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 10 (29), 249-274. https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/327723
18. Mermer, A. (2021). Mezâkî Dîvânı. T.C. Kültür ve Turzim Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/120433,mezaki-divanipdf.pdf?0 [Erişim Tarihi: 10 Mart 2026]
19. Özcan, A. (2002). Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C. 26. ss. 260-263). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
20. Topal, İ. (2025). Kurmacanın ötesinde, gerçeklerin arasında kültürel bir diyalog: kasidelerin tarihi ve sosyal hayata tanıklık şekilleri. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 8 (2), 371-396. https://doi.org/10.58659/estad.1699323
21. Tökel, D. A. (2005). Türk cihan hâkimiyeti idealinin ve sosyal hayatın önemli bir vesikası olarak kasideler. Milli Eğitim (Üç Aylık Eğitim ve Sosyal Bilimler Dergisi), 166, 8-32.
22. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Büyük Osmanlı Tarihi. C. IV. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
23. Yavuz, N. (2021). Şeyhülislâm Yahyâ’nın gazellerinde zaman mefhumu. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5 (1), 130-148. https://doi.org/10.34083/akaded.879212