ARAP DÜNYASI HALK MESELLERİNDE TÜRKÇE SÖZ VARLIĞI UNSURLARI

Öz

Türkçe, Arapçadan birçok kelime almış ve ona birçok kelime vermiştir. Türkçenin Arapçaya etkisi yazı dilinde değil; halkın konuştuğu dilde yani lehçede olmuştur. Arap lehçelerindeki Türkçe söz varlığını tespit etmek için birçok çalışma hazırlanmıştır. Ancak Türkçe söz varlığı unsurlarının Arap halk mesellerinde nasıl konumlandığı incelenmemiştir. Dolayısıyla bu çalışmada Arap dünyası halk mesellerindeki Türkçe söz varlığına odaklanılmıştır. Arap halk mesellerinde Türkçe sözvarlığının tespiti için kapsamlı bir literatür taraması yapılmıştır. İçerisinde Türkçe unsurlara rastlanılan Arap meselleri harekelenerek Türkçeye çevrilmiştir. Sonuç olarak Türkçe söz varlığı unsuru taşıyan 210 Arap halk meseline ulaşılmış ve bu mesellerde 110 Türkçe sözcüğe rastlanılmıştır. Bunlardan 89’u Türkçe kökenli sözcük, 3’ü Türkçe yapım eki ve 18’i Farsça kökenli olup Osmanlı Türkçesi aracılığıyla Arapçaya geçmiş sözcüklerdir. Türkçe unsurların Arap mesellerindeki dağılımı incelendiğinde, en yüksek yoğunluğun Irak, Levant ve Mısır-Sudan lehçelerinde olduğu; Arap Yarımadası ile Kuzey Afrika lehçelerinde ise bu unsurların sınırlı düzeyde bulunduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Mesel
• Türkçe
• Söz Varlığı
• Dil Etkileşimi

TURKISH VOCABULARY ELEMENTS IN FOLK PROVERBS OF THE ARAB WORLD

Öz

Turkish has borrowed extensively from Arabic and has also contributed numerous lexical items to it. The influence of Turkish on Arabic is not in the written language; It is in the language spoken by the people. Many studies have been conducted to determine the Turkish vocabulary in Arabic dialects. However, the positioning of Turkish vocabulary elements in Arabic folk proverbs is not examined. Therefore, this study focuses on the Turkish vocabulary in folk proverbs of the Arab world. A comprehensive literature review is conducted to determine the Turkish vocabulary in Arabic folk proverbs. Arab proverbs containing Turkish elements are translated into Turkish with adjusting. As a result, 210 Arab proverbs containing Turkish vocabulary elements are reached, and 110 Turkish words are found in these proverbs. Eighty-nine words are of Turkish origin, three are Turkish derivational suffixes, and eighteen are of Persian origin and have passed into Arabic under the influence of Ottoman Turkish. An examination of the distribution of Turkish elements in Arabic proverbs shows that they are most concentrated in the Iraqi, Levantine, and Egyptian-Sudanese dialects, whereas their presence in the dialects of the Arabian Peninsula and North Africa is limited.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Proverb
• Turkish
• Vocabulary
• Language Interaction

Kaynakça

1. Abduddâyim, M. (2006). el-Kelimâtu’t-Turkiyye fî kavâidi’l-luğati’l-Arabiyye ve’l-lehceti’s-Sûriyye. yy.
2. Abdurrahim, Y. (2012) Mavsû'atu’l-‘âmmiyyeti’s-Sûriyye (Cilt 3). Vizâratu’s-Sekâfe.
3. Ahmed, İ. (2004). eş-Şa‘bu’l-Mısrî fî emsâlihi’l-‘âmmiyyeh. eş-Şeriketu’d-Devliyye li’t-Tıbâ‘a.
4. Akalın, Ş. H. vd. (2011). Türkçe sözlük (11. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. Akar, M. (1993). Fas Arapçasında Osmanlı Türkçesinden Alınmış Kelimeler. Türklük Araştırmaları Dergisi, (7), 91-110.
6. Allûb, A. (2014). Mu‘cemu’d-dahîl fi’l-‘âmmiyyeti’l-Mısriyye. el- Merkezu’l-Kavmî li’t-Tercume.
7. Alp, M. (2007). Kelimelerin Göçü: Türkçe Nisbet Eki “-ci’ nin” Şam Bölgesi (Suriye, Ürdün, Filistin ve Lübnan) Arap Halk Ağzında Kullanımı Hakkında Bir Araştırma. Ç.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(1), 179-226. https://izlik.org/JA26AL36KB.
8. Askerî, E. H. (1988). Cemheratu’l-emsâl. Dâru’l-Kutubi’l-‘Ilmiyye.

9. Aytaç, B. (1994). Arap Lehçelerindeki Türkçe Kelimeler. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
10. Ben Cheneb, M. (1966). Cezayir Konuşma Dilinde Muhafaza Edilen Türkçe ve (Türkçe Aracılığıyla Gelen) Farsça Kelimeler (A. Ateş, çev). TDAY- Belleten, 14, 157-213. (Orijinal eserin yayın tarihi 1922). https://izlik.org/JA58ZK84PW
11. Burckhardt, J. L. (1875). Arabic Proverbs; or, the manners and customs of the modern Egyptians. Bernard Quaritch.
12. Burckhardt, J. L. (2000). el-‘Âdât ve’t-takâlîdu’l-Mısrıyye mine’l-emsâli’ş-şa‘biyye fi ‘ahdi Muhammed Alî (İ. A. Şa‘lân, Çev). el-Hey’etu’l-Mısrıyye.
13. Butârin, K. (1987). el-Emsâlü’ş-şa‘biyyetu’l-Cezâ’iriyye (A. H. Salih, Çev). Dîvânu’l-Matbû‘âti’l-Câmi‘iyyeti’l-Cezâir.
14. Cebr, M. K. (2013). el-Meselü’ş-şa‘bi’l-Filistînî. Câmi‘atu’n-Necâh.
15. Cuheymân, A. (1983). el-Emsâlü’ş-şa‘biyye fî kalbi Cezîrati’l-‘Arab (Cilt 10). Dâru Eşbâli’l-Arab.
16. Dabbâğ, A. H. (1952). Mu‘cemu’l-emsâli’l-Mûsıli’l-‘âmmiyye. Matba‘atu’l-Hedef.
17. Delîşî, A. (1966). el-Emsâlü’ş-şa‘biyye fi’l-Basra. Dâru’t-Tezâmin.
18. Döner, E., & Özcan, Y. (2020). Yemen Arapçasında Türkçe Unsurlar. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 20 (2), 803-829. https://doi.org/10.30627/cuilah.811056
19. Ebû Hayşem, H. M. S. (2014). el-Emsâlü’ş-şa‘biyye fî Lîbyâ. Matba‘atu’l-Umrâniyye.
20. Ekva, İ. B. A. (1980). Kelimât Turkiyye fi’l-lehecâti’l-Yemâniyye. Mecma‘u’l-Ilmî Irâkî, 3, 145-154.
21. Ekva, İ. B. A. (1984). el-Emsâlü’l-Yemâniyye (Cilt 2). Muessesetu’r-Risâle.
22. Ekva, İ. B. A. (1985). Kelimât Turkiyye musta‘mele fi’l-Yemen. Eklîl, 49-58.
23. Ekva, İ. B. A. (2004). el-Emsâlü’l-Yemâniyye (Cilt 2). Vizâratü’s-Sekâfe.
24. Emin, A. (2012). Kâmûsu’l-âdât ve’t-tekâlîd ve’t-te‘âbîri’l-Mısrıyye. Müessesetu Hindâvî li’t-Ta‘lîm ve’s-Sekâfe.
25. Emin, S. C. M. (2012). el-Emsâlü’l-‘âmmiyye fî cebel ‘âmil Lübnân. Dâru’l-Fârâbî.
26. Esedî, M. H. (1987). Mevsû‘atu Haleb el-mukârane (Cilt 7). Cem‘iyyetu'l-Âdiyât.
27. Ezherî, E. M. (2001). Tehzîbu’l-luğa. Dâru’l-Ma‘rife.
28. Ğulâmî, M. R. (1964). el-Muradded mine’l-emsâli’l-‘âmmiyyeti’l-Mûsıliyye. Matba‘atu Sefîk.
29. Hakîk, M. (1978). el-Emsâlü’ş-şa‘biyye fî Lîbyâ. eş-Şeriketü’l-Âmme li’n-Neşr.
30. Hanefî, C. (1962). el-Emsâlü’l-Bağdâdiyye (Cilt 2). Matba‘atu Es‘ad.
31. Hurayyif, M. (2003). el-Emsâlü’ş-şa‘biyyetu’t-Tûnisiyye. Dâru’l-Ma‘ârif.
32. İbn Fâris, Z. R. (2011). Mu‘cemu makâyîsi’l-luğa. Dâru’l-Kütubi’l-‘Ilmiyye.
33. Jewett, J. R. (1893). Arabic proverbs and proverbial phrases. Journal of the American Oriental Society, 15, 28-120.
34. Katâmış, A. (1988). el-Emsâlu’l-‘Arabiyye. Dâru’l-Fikr.
35. Kîlânî, A. (1990). Kitâbu’l-emsâli’l-Hameviyye. Mektebetu’r-Risâle.
36. Korkmaz, Z. (2014). Türkiye Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
37. Koşakcî, Y. (1984). el-Emsâli'ş şa‘biyyeti'l-Halebiyye. Matba‘atu'l-İhsân.
38. Landberg, C. (1883). Proverbes et dictons de la province de Syrie. E. J. Brill.
39. Mahfûz, H. A. (1964). el-Elfâzu’t-Turkiyye fi’l-lehecâti’l-Irâkıyye. Mecelletu’t-Turâsi’ş-Şa‘bî, 6, 33-57.
40. Meydânî, E. F. A. (1987). Mecma‘u’l-emsâl. el-Mu‘âveniyyetu’s-Sekâfiyyeh li’l-Astâna.
41. Mısrâtî, A. M. (1962). el-Muctemi‘u’l-Lîbî min hılâli emsâlihi’ş-şa‘biyye.
42. Mohammed, R. (2015). Bazı Arap Lehçelerindeki Atasözlerinde Geçen Türkçe Kelimeler. Dil Araştırmaları, 9(17), 199-213.
43. Mubayyad, M. S. (1986). el-Hıkem ve’l-emsâlü’ş-şa‘biyye fi’d-diyâri’ş-Şâmiyye. Dâru’s-Sekâfe.
44. Sarı, İ. (2013). Dil Etkileşimi Bağlamında Ses-Anlam Eşlemesi ve Türkçedeki Örnekleri, Türk Kültürü, (1), 1-27.
45. Suheylî, M. T. (2022). Mevsû‘atu’l-emsâli’ş-şa‘biyyeti’l-Filistîniyye. Dâru’l-Aksâ.
46. Sûsuva, A. A. (2013). Bâkâya el-elfâz et-Turkiyye fil’l-mahkiyyeti’l-Yemeniyye. Mecelletu Mecma‘i’l-Luğati’l-Arabiyye, (2), 38-104.
47. Şa‘lân, İ. A. (2003). Mevsû‘atu’l-emsâli’ş-şa‘biyyeti’l-Mısrıyye (Cilt 6). Dâru’l-Ma‘ârif.
48. Şukayr, N. (1995). Emsâlü’l-avâm fî Mısr ve’s-Sûdân ve’ş-Şâm. Matba‘atu’l-Ma‘ârif.
49. Teymûr Paşa, A. (1949). el-Emsâlü’l-âmmiyye. Müessesetu’l-Hindâvî.
50. Tikrîtî, A. (1967). el-emsâlü’l-Bağdâdiyyetu’l-mukârane. Matba‘atu’l-İrşâd.
51. Tikrîtî, A. (1971). Cemheratu’l-emsâli’l-‘Arabiyye. Matba‘atu’l-’İrşâd.
52. Ubeyd, S. (1985). Emsâl ve te‘âbîr şa‘biyye mine’s-Suveydâ-Sûriyye. Menşûrâtü Vezârati’s-Sekâfe fi’l-Cumhûriyyeti’l-Arabiyyeti’s-Sûriyye.
53. Uysal, H. (2018). Turkish words in the Egyptian dialect. Journal of Current Researches on Social Sciences, 8(4), 113-162.
54. Winford, D. (2003). An introduction to contact linguistics. Blackwell Publishing.
55. Yahya, Ş. F. (1984). Arapçanın Muhtelif Lehçelerinde Türkçe Unsurlar (Yayın No. 160795) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
56. Ziyâdna, S. (2014). Mevsû‘atu’l-emsâli’ş-şa‘biyye. yy.
57. Zuneyn, M. M. & Şiteyvî, A. (2020). Mu‘cemu’l-emsâl ve’t-te‘âbîri’ş-şa‘biyyeti’l-Lîbiyye. Dâru’l-Kütübi’l-Vataniyye.