AMAT VE UZUN HİKÂYE: ÇAĞDAŞ TÜRK ROMANINDA ERKEKLİK KRİZİNİN İKİ FARKLI TEOLOJİSİ

Öz

Çağdaş Türk romanında erkeklik krizinin tasavvufi epistemolojiyle kesiştiği karanlık ve aydınlık dehlizleri haritalandırmayı amaçlayan bu çalışma, İhsan Oktay Anar’ın Amat ve Mustafa Kutlu’nun Uzun Hikâye eserlerini karşılaştırmalı olarak inceler. Araştırmanın metodolojik zeminini, eleştirel erkeklik teorileri (hegemonya) ile tasavvufi kavramların (Celâl-Cemâl, Kabz-Bast, Nefs-i Emmare) sentezlenerek metin odaklı analiz edilmesi oluşturur. İnceleme sonucunda Amat’taki geminin, hegemonik tahakkümün dikey hiyerarşisinde boğulan ve Celâl sıfatının erkeği mutlak ölüme (Mat) sürüklediği kapalı bir yıkım mekânı olduğu saptanmıştır. Zıt kutupta yer alan Uzun Hikâye’nin ise mülkiyeti reddeden, yatay ve göçebe bir dervişlik üzerinden Cemâl tecellisini ve fütüvvet ahlakını sergilediği görülmüştür. Sonuç olarak, tahakküm arzusunun erkeği kendi yarattığı iktidar krizinde nesneleştirerek yok ettiği; buna mukabil güçten gönüllü feragatin (Fakr/Fena) onu onurlu bir varoluşa taşıdığı kanıtlanmıştır. Eril iktidarın imkânsızlaştığı bu eşikte, “İnsan-ı Kâmil” ideali çağdaş edebiyatın ufkunda yıkıcı ve yapıcı iki zıt kutup halinde yeniden belirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İhsan Oktay Anar
• Mustafa Kutlu
• Hegemonik Erkeklik
• Tasavvufi Epistemoloji
• Celâl ve Cemâl.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

AMAT AND UZUN HİKÂYE: TWO DIFFERENT THEOLOGIES OF THE CRISIS OF MASCULINITY IN CONTEMPORARY TURKISH FICTION

Öz

This study aims to comparatively analyze the crisis of masculinity and its intersection with Sufi epistemology in the contemporary Turkish novel, focusing on İhsan Oktay Anar’s Amat and Mustafa Kutlu’s Uzun Hikâye. Methodologically grounded in the text-oriented synthesis of critical masculinity theories (hegemony) and Sufi concepts (Jalal-Jamal, Qabd-Bast, Nafs al-Ammara), the research explores the male subject’s oscillation between power and nothingness. The findings reveal that the galleon in Amat functions as a closed space of destruction where the Nafs al-Ammara (commanding self) and the attribute of Jalal (Wrath) drown hegemonic domination, dragging the male into absolute death (Mat). In contrast, Uzun Hikâye exhibits the manifestation of Jamal (Grace) and the ethics of futuwwa through a horizontal, nomadic dervishhood that actively rejects dominion. In brief, the study concludes that the hubristic lust for domination objectifies and annihilates the male within his own crisis of power; conversely, the voluntary renunciation of power (Faqr/Fana) elevates him to a dignified existence. As worldly patriarchal power proves impossible, the ideal of the “Perfect Man” re-emerges as both a destructive and constructive pole in literature.

Anahtar Kelimeler

• İhsan Oktay Anar
• Mustafa Kutlu
• Hegemonic Masculinity
• Sufi Epistemology
• Jalal and Jamal.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Anar, İ. O. (2005). Amat. İletişim Yayınları.
2. Aytaç, G. (2003). Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi. İstanbul: Say Yayınları.
3. Bourdieu, P. (2014). Eril Tahakküm (B. Yılmaz, Çev.). İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
4. Chittick, W. C. (1979). The Perfect Man as the Prototype of the Self in the Sufism of Jāmī. Studia Islamica, (49), 135-157. https://doi.org/10.2307/1595320
5. Connell, R. W. (2005). Masculinities (2. Baskı). Berkeley: University of California Press.
6. Enginün, İ. (1992). Mukayeseli Edebiyat. İstanbul: Dergâh Yayınları.
7. Göç, M. (2013). Kötü Tanrılar, Yitik Oğullar ve Hayalet Gemiler: Deniz Anlatılarında Erkeklik ve Varoluş Sıkıntıları. IV. Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi Kongresi Bildiriler Kitabı, 445-456.
8. Gölpınarlı, A. (2011). İslâm ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilâtı. İstanbul Ticaret Odası Yayınları.

9. Gürbilek, N. (2008). Mağdurun dili: Denemeler. Metis Yayınları.
10. Kimmel, M. S. (1994). Masculinity as Homosocial Enactment: Men and Boyhood. H. Brod ve M. Kaufman (Ed.), Theorizing Masculinities içinde (s. 119-141). Thousand Oaks: Sage Publications. https://doi.org/10.4135/9781452243627.n7
11. Kutlu, M. (2016). Uzun Hikâye. Dergâh Yayınları.
12. Parla, J. (2002). Babalar ve oğullar: Tanzimat romanının epistemolojik temelleri. İletişim Yayınları.
13. Sancar, S. (2009). Erkeklik: İmkansız iktidar: Ailede, piyasada ve sokakta erkekler. Metis Yayınları.
14. Schimmel, A. (1975). Mystical dimensions of Islam. Univ of North Carolina Press.
15. Utanır Karaduman, A. (2020). İhsan Oktay Anar’ın Romanlarında Erkekler ve Erkeklikler. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 19(2), 526-542. https://doi.org/10.21547/jss.646555