HENRİ LEFEBVRE’İN ÜÇLÜ MEKÂN KURAMI ÇERÇEVESİNDE NİZÂMÎ’NİN HÜSREV Ü ŞÎRÎN MESNEVİSİNDE MEKÂNIN ÜRETİMİ

Öz

Klasik Türk edebiyatı metinleri üzerinde yapılan mekân incelemelerinde mekân genellikle olayların geçtiği fiziksel bir çevre olarak değerlendirilmiştir. Şehir, saray, bahçe ve dağ gibi mekân unsurları genellikle tasvir ve estetik işlevler bağlamında ele alınmıştır. Son yıllarda ise edebî metinlerde mekânın yalnızca fiziksel bir çevre olmadığı, aynı zamanda toplumsal ilişkileri, iktidar yapısını, kültürel değerleri ve bireyin psikolojik dünyasını yansıtan bir unsur olduğu yönünde çalışmalar artmıştır. Bu çalışmada, klasik Türk edebiyatının önemli mesnevilerinden biri olan Nizâmî Gencevî’nin Hüsrev ü Şîrîn mesnevisi Henri Lefebvre’in mekân kuramı çerçevesinde incelenmiş, mesnevide yer alan mekânların işlevi, Lefebvre’in mekânı algılanan, tasarlanan ve yaşanan mekân şeklinde tasnif eden üçlü mekân diyalektiği çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda, mesnevide yer alan şehirler, yerleşim alanları, saraylar, av sahneleri, çevgan oyununun oynandığı alanlar, işret meclisleri ve dağ gibi mekân unsurları söz konusu kuram temelinde tasnif edilmiştir. Çalışmada, mekânın toplumsal ilişkileri, iktidar yapısını ve mesnevi kahramanlarının bireysel deneyimi yansıtan çok katmanlı bir yapıyla üretildiği görülmüştür. Bu bağlamda, algılanan mekânın gündelik pratikler ve somut tasvirler üzerinden şekillendiği, tasarlanan mekânın ideolojik ve kurmaca bir boyutta inşa edildiği, yaşanan mekânın ise karakterlerin duyguları ve ruh hallerine göre anlam kazandığı tespit edilmiştir. Bu çalışma, Lefebvre’in mekân kuramının, modern metin çözümleme yöntemlerinden biri olarak, klasik Türk edebiyatı metinlerine uygulanabilirliğini göstermeyi de hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• klasik Türk edebiyatı
• mekan
• mesnevî
• hüsrev ü şîrîn
• Henri Lefebvre

THE PRODUCTION OF SPACE IN NİZÂMÎ’S HÜSREV Ü ŞÎRÎN MASNAVI WITHIN THE FRAMEWORK OF HENRI LEFEBVRE’S SPATIAL TRIAD THEORY

Öz

Studies of space in Classical Turkish literature have generally focused on its function as a physical setting for events. Recent approaches, however, emphasize that literary space also reflects social relations, power structures, cultural values, and individual experience. This study examines Hüsrev ü Şîrîn, one of the major masnavis of Classical Turkish literature by Nizâmî Gencevî, through Henri Lefebvre’s theory of space. Spatial elements in the Masnavi, including cities, settlements, palaces, hunting scenes, polo grounds, convivial assemblies, and mountains, are analyzed according to Lefebvre’s spatial triad of perceived, conceived, and lived space. The findings reveal that space is constructed through a multilayered system reflecting everyday practices, ideological structures, and the characters’ emotional experiences. Perceived space is associated with concrete practices, conceived space with ideological and symbolic representations, and lived space with emotional and psychological experience. The study further demonstrates that Lefebvre’s spatial theory provides an effective analytical framework for interpreting Classical Turkish literary texts from a modern spatial perspective.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• space
• masnavi
• Hüsrev u Şîrîn
• Henri Lefebvre

Kaynakça

1. Aktaş, Ş. (2015). Anlatma Esasına Bağlı Edebî Metinlerin Tahlili: Teori ve Uygulama. Kurgan Edebiyat Yayınları.
2. Alparslan, B. (2019). Geleneğin güncellenmesi bağlamında Hüsrev ü Şîrînler Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
3. Bourdieu, P. (1995). Pratik Nedenler (H. Tufan, Çev.). Kesit Yayıncılık.
4. Çapan, P. (1999). Mesnevîye düşen aşklar Ali Şir Nevâyî ve Fuzûlî’nin Leylâ ve Mecnûnları. Yayımlanmamış Doçentlik Tezi. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
5. Çetinkaya, Ü. (2008). Aşk mesnevilerinde kadın: Yusuf u Züleyha ve Hüsrev ü Şîrîn Mesnevileri Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi.
6. Dervişcemaloğlu, B. (2016). Anlatıbilime Giriş. Dergâh Yayınları.
7. Devellioğlu, F. (2011). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Aydın Kitabevi.
8. İnalcık, H. (2018). Has-Bağçede ‘Ayş u Tarab Nedîmler Şairler Mutribler. Türkiye İş Bankası

9. Karadavut, N. (2025). Zâtî’nin şiirlerinde mekânın poetikası. Turkish Studies – Language and Literature, 20(4), 2777-2800. Ankara Bilim University Publications. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.87848
10. Karlıoğlu, A. (2025). Mekânın görsel diyalektiği: Henri Lefebvre’in üçlü mekân kuramıyla film çözümlemelerinde yenilikçi bir yaklaşım. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (70), 29-50, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/457483 http://dx.doi.org/10.30794/pausbed.1632127
11. Korkmaz, R. (2015). Yazınsal Okumalar. Kesit Yayınları.
12. Korkmaz, R. & Şahin, V. (2017). Romanda Mekân (Romanda Mekân Poetiği ve Çözümlemeler). Akçağ Yayınları.
13. Lefebvre, H. (2014). Mekânın Üretimi. Sel Yayıncılık.
14. Narlı, M. (2002). Şiir ve Mekân. Akçağ Yayınları.
15. Önal Kılıç, S. (2024). Türkçe mesnevilerin toplu yemek törenlerinde kültür, kimlik ve iktidar. Turcology Research, (80), 214-224. http://dx.doi.org/ 10.62425/turcology.1488084
16. Sevsevil, S. (2012). Nizâmi Hüsrev ile Şirin. Kabalcı Yayıncılık.
17. Şentürk, A. A. (2002). XVI. Asra Kadar Anadolu Sahası Mesnevilerinde Edebî Tasvirler. Kitabevi Yayınları.
18. Tercanlı, Ö. & Deveci, M. (2024). Mekânın poetikasına yeni bir bakış: Henri Lefebvre’in mekân üçlemesi açısından Kurtlar Sofrası Romanı, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, (152) 397-406. http://dx.doi.org/ 10.29228/ASOS.76000
19. Tezcan, N. (2016). Osmanlı-Türk Edebiyatında aşk mesnevilerini şövalye aşkı bağlamında okumak. Divân Edebiyatına Yeniden Bakış. Yapı Kredi Yayınları.
20. Timurtaş, F. K. (1963). Şeyhî’nin Hüsrev ü Şîrîn’i İnceleme- Metin. Edebiyat Fakültesi Basımevi.
21. Uçar, G. (2026). Marcel Aymé’nin Duvargeçen öyküsünde iktidar, beden ve mekân: Foucault temelli bir okuma. Uluslararası Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi (UDEKAD), 9 (1), 94-107. DOI: https://doi.org /10.37999/udekad.1854395
22. Uzun, M. İ. (2012). Tûbâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/tuba#2-kultur-ve-edebiyat (Erişim Tarihi: 12.04.2026)
23. Ünver, İ. (2011). Mesnevi. Türk Dili Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri). Türk Dil Kurumu Yayınları.
24. Yurdadön, A. P., & Yavan, N. (2018). Mekânın üretimi ve Lefebvre’in mekânsal üçlü kavramsallaştırmasının görünürlüğü: Taksim gezi parkı örneği. Planlama, 28(3), 302-314. https://doi.org/ 10.14744/planlama.2018.25338