ARAP ŞİİRİNDE “نبذ” FİİLİNİN ŞİİRSEL VE RETORİK İŞLEVİ: KAVRAMDAN İMGEYE BİR ANLAM YOLCULUĞU

Öz

Bu çalışma, Arap şiirinde sıkça kullanılan نبذ (nebeẓe) fiilinin İslam öncesi ve sonrası dönem boyunca kazandığı anlam zenginliğini incelemeyi amaçlamaktadır. Fiilin sözlükteki gerçek anlamı olan “atma, bir kenara bırakma” eyleminden hareketle, Câhiliye döneminden Emevî ve Abbâsî şiirine uzanan süreçte hangi çerçevelerde semantik/anlamsal genişlemeye uğradığı araştırmanın temel problemini oluşturmaktadır. Çalışmada öncelikle نبذ (nebeẓe) fiilinin sözlük anlamları ile Kur’ân-ı Kerîm ve hadis-i şeriflerdeki kullanımları ele alınmış, ardından klasik Arap şiirinden seçilen beyitler üzerinden fiilin siyaset, aşk, ayrılık, hiciv ve zühd bağlamlarında kazandığı mecazî ve sembolik anlamlar tarihsel-semantik ve bağlamsal çözümleme yöntemiyle analiz edilmiştir. Klasik metinler arası mukayeseye dayalı olarak yürütülen bu çalışma, nebze (نبذ) fiilinin yalnızca dilsel bir unsur olmadığını; aynı zamanda edebî, ahlâkî ve sosyolojik anlamlar taşıyan güçlü bir şiirsel anlatım aracı hâline geldiğini ortaya koymaktadır. Araştırma sonucunda, نبذ (nebeẓe) fiilinin klasik Arap şiirinde terk edişi, bilinçli şekilde yapılan değersizleştirmeyi ve geri dönüşü olmayan ayrılığı ifade eden sembolik bir dil unsuru olarak işlev gördüğü tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap şiiri
• Divan
• “نبذ” Nebeẓe fiili
• Semantik tahlil
• Mecâzi kullanım.

Destekleyen Kurum

YOKTUR

Etik Beyan

Bu çalışma, insan katılımcılar veya deney hayvanları üzerinde yürütülen herhangi bir araştırma içermemektedir. Çalışmada yalnızca yazılı ve yayımlanmış kaynaklardan yararlanılmış olup etik kurul izni gerektirmemektedir. Araştırma ve yayın etiği ilkelerine uyulmuştur.

THE POETIC AND RHETORICAL FUNCTION OF THE VERB NABDHA (نبذ) IN ARABIC POETRY: A SEMANTIC JOURNEY FROM CONCEPT TO IMAGE

Öz

This study aims to examine the semantic richness and contextual diversity acquired by the verb نبذ (nebeẓe), which is frequently employed in Arabic poetry, throughout the classical period. Taking as its point of departure the verb’s primary lexical meaning -namely “to throw away” or “to cast aside”-the study addresses as its central problem the question of the contexts in which nabdha underwent semantic expansion from the Jāhiliyyah period through Umayyad and ʿAbbāsid poetry. The study first considers the lexical meanings of the verb نبذ (nebeẓe) as well as its occurrences in the Qurʾān and Prophetic ḥadīths. It then analyzes, through selected verses from classical Arabic poetry, the figurative and symbolic meanings the verb acquires in political, amorous, satirical, and ascetic (zuhd) contexts, employing a historical-semantic and contextual analytical method. Conducted from an intertextual perspective, this analysis demonstrates that the verb nebeẓe functions not merely as a linguistic element, but also as a powerful poetic device carrying aesthetic, moral, and sociological significance. The study concludes that in classical Arabic poetry the verb nebeẓe serves as a symbolic linguistic marker expressing abandonment, deliberate devaluation, and irreversible rupture or separation.

Anahtar Kelimeler

• Arabic poetry
• Dīwān
• the verb nabdha (نبذ)
• semantic analysis

Destekleyen Kurum

None.

Etik Beyan

This study does not involve research conducted on human participants or animals. It is based solely on written and published sources; therefore, ethics committee approval was not required. The study was conducted in accordance with the principles of research and publication ethics.

Kaynakça

1. Abdülcebbâr, A, & Hafâcî, M. A. (1431). Ḳıṣṣatü’l-Edeb fî’l-Hicâz. Mektebetü’l-Kulliyyâti’l-Ezheriyye.
2. Atîk, A. (1982). ʿİlmü’l-Beyân. Dârü’n-Nehda el-ʿArabiyye li’ṭ-Ṭıbâʿa ve’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ.
3. Beşşâr b. Burd. (1954). Dîvân. el-Muharrer.
4. Bulut, A. (2020). Belagat-i Müyessera. M.Ü İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
5. Dikü’l-Cin. (t.y.). Dîvân. Dârü’s-Sekâfe.
6. Ebû Hiffân el-Mihezmî & Ali b. Hamza el-Basrî (Ed.). (2000). Dîvânu Ebî Ṭâlib b. ʿAbdülmuṭṭalib. Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl.
7. Ebû’l-ʿAtâhiye, E. İ. (1986). Dîvân. Dâru Beyrut.
8. el-Aḫṭal, E. M. (1996). Dîvânu’l-Aḫṭal. Dârü’l-Fikri’l-Muʿâṣır.

9. el-Buhârî, E. A. (2002). el-Câmi‘u’s-saḥîḥ. Dâru İbn Kesîr.
10. el-Cevherî, E. N. (1987). es-Sıḥâḥ tâcü’l-luġa ve ṣıḥâḥu’l-‘Arabiyye (Vols. 1-6). Daru’l-İlm lilmelâyin.
11. el-Cumaḥî, E. D. (1972). Dîvân. Maṭbaʿatü’l-Ḳaḍâʾ.
12. el-Ferezdaḳ. (1987). Dîvân. Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye.
13. el-Feyyûmî. (t.y.). Misbâhu’l-munîr ġarîbi’ş-şerḥi’l-kebîr (Vols. 1-2). el-Mektebetü’l- ‘İlmiyye.
14. el-Ḫansâ. (2004). Dîvân (K. B. Me, Ed.). Dâru’l-Müferrika.
15. el-Ḥuṭeyʾe, E. M. (1958). Dîvân. Muṣṭafâ el-Bâbî el-Ḥalebî.
16. el-Vâhidî en-Nîsâbûrî. (1431). Şerḥu Dîvâni’l-Mütenebbî.
17. es-Sukkerî, E. S. (1998). Dîvânu Ebî’l-Esved ed-Duʾelî. Mektebetu’l-Hilâl.
18. Gezer, İ. (2025). Müftîzâde Muhammed el-Güzelhisârî’nin Dua Ayetleri Tefsirinde Bahsi Geçen Bazı Belâgat Konularının İncelenmesi. İçinde M. Ünal & R. Bulut (Ed.), Dil ve Kültür Araştırmaları-1 (ss. 205-235). KLM Yayınları.
19. Gezer, İ., & Ege, R. (2024). Bir Kasîde-i Bürde Şerhi Olarak Muhammed b. Mustafa el-Mudurnî’nin “Verdetü’l-Melîh fî Şerhi Bürdeti’l-Medîh” Adlı Eserinin Mukaddimesinde Öne Çıkan Bedî’ Sanatları. Türk Akademik Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 7 (1), 19-26.
20. Hassân b. Ŝâbit. (1994). Dîvân-ı Hasan b. Sâbit. Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
21. Hızıroğlu, İ. (2023). Arap Dilinde Levla Edati ve Kurandaki Kullanimlari. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (22), 75-93.
22. İbn Düreyd, E. B. (1987). Cemheratu’l-Luġa. Daru’l-İlm lilmelâyin.
23. İbn Fâris, A. B. (1979). Muʿcemü meḳâyîsi’l-luġa. Dâru’l-Fikr.
24. İbn Manzûr, E.F. C. M. (1414). Lisânü’l-ʿArab. Dâru Sâdır.
25. İbn Maʿsûm, Ṣ. A. (1969). Envâru’r-rabî ‘fî envâ‘i’l-Bedî. Matba‘atu’n-Nu ‘mân.
26. İbn Mukbil, E. K. (1995). Dîvân. Daru’ş-Şerki’l-Arabiyyi.
27. İbnü's-Serrâc, E. B. M. (1996). el-Uṣûl fi’n-Naḥv (Ed. A. el-Fetlî). Müessesetü’r-Risâle.
28. İbn Hişâm en-Nahvî, E. M. A. b. Y. (t.y.). Şerhu Şüẕûriẕ-ẕeheb fî maʿrifeti kelâmi’l-ʿArab. eş-Şeriketü’l-Müttehide li’t-Tevzî.
29. İbnu’l-Muʿtezz. (t.y.). Dîvân-u İbni’l-Muʿtezz. Dâru Ṣâdır.
30. Kocabıyık, H. İ. & Sağlam, S. (2025). Anlatımı Güçlendirme Aracı Olarak İstiarenin İncelikleri. Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Sciences, 12 (77), 14-47. https://doi.org/10.29228/SOBIDER.83855
31. Kocabıyık, H. İ. (2017). İstifhâm Edatları. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2 (2), 649-663. https://doi.org/10.33905/bseusbed.354307
32. Mihyâr ed-Deylemî, M. b. M. (1925). Dîvânu Mihyâr ed-Deylemî. Maṭbaʿatu Dâri’l-Kutubi’l-Mıṣriyye.
33. Müslim, E. H. (1998). El-Câmi‘u’s-saḥiḥ. Beytü’l-Efkâri’d-Devliyye.
34. Ömer b. Ebî Rebîa, Ö. B. (1992). Dîvân. Dâru’l-Ḳalem.
35. Ege, R. & Dede, H. (2022). Muhammed el-Ḳavvâs El-Ḥalebî ve Riyâḍu’l-Ezhâr ve Nesîmu’l-Esḥâr Adlı Maḳâmâtı. EKEV Akademi Dergisi, (92), 206-217.
36. Tufeyl el-Ğanevî. (1997). Dîvân-u Tufeyl el-Ğanevî şerhu’l-Asmaî. Dâru Sâdır.
37. ʿAmr b. Ḳamîʿe. (1965). Dîvân. Maʿhedu’l-Maḫṭûṭât.