VATİKAN DEVLET ARŞİVİ’NDE BİR KADEH DUASI NÜSHASI: VATICANA TURC 13

Öz

Dua; insanın güçsüzlük ve ihtiyacını ortaya koyarak Allah’a yalvarması, bir şeyin olmasını veya olmamasını istemesidir. Dua, Türk kültüründe zamanla işlevsel yönleriyle gelişme göstermiştir. Bu dualardan biri olan Kadeh Duası; halk anlatıları ve eski inanç unsurlarını bir araya getiren özgün metinlerden biridir. Buna karşın, söz konusu duanın yazma nüshalarına yönelik ayrıntılı filolojik incelemelerin sınırlı olması, mevcut metin geleneğinin bilimsel olarak değerlendirilmesini gerektirmektedir. Çalışmada incelenen Kadeh Duası metni, Vatikan Devlet Arşivi Türkçe Eserler Kataloğu’nda “Vaticana Turc 13” numarasıyla kayıtlıdır ve daha önce incelenmemiştir. Çalışmada öncelikle metnin transkripsiyonu yapılmıştır. Daha sonra metin Türkiye Türkçesine aktarılmış ve yazım, ses bilgisi ve şekil bilgisi özellikleri bağlamında incelenmiştir. Harekeli biçimde yazılmış olan metinde müstensih bilgisi bulunmamakta, sayfalar yedi satırdan oluşmakta ve yazım ile hareke hatalarına sıkça rastlanmaktadır. Dil özellikleri ve arkaik unsurlar, yazmanın Eski Anadolu Türkçesinin devamı niteliği taşıdığını ve büyük olasılıkla XVI. veya XVII. yüzyılda istinsah edildiğini göstermektedir. İncelenen nüsha, kapsamı Kadeh Duası geleneğinin tespiti açısından önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kadeh Duası
• Vatikan Devlet Arşivi
• Eski Anadolu Türkçesi
• Yazma Eserler
• Filolojik İnceleme.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

A MANUSCRIPT COPY OF THE PRAYER CUP IN THE VATICAN APOSTOLIC ARCHIVE: VATICANA TURC 13

Öz

Prayer in Turkish culture has evolved into a multilayered form of expression shaped by aesthetic and functional dimensions. The Prayer of the Cup (Kadeh Duası) represents a distinctive example that extends beyond conventional Islamic prayer traditions by incorporating elements of folk narratives, archaic beliefs, and symbolic meanings. However, detailed philological studies on its manuscript copies remain limited, making further textual analysis necessary. This study examines a previously unstudied manuscript of the Prayer of the Cup preserved in the Turkish Manuscripts Catalogue of the Vatican Apostolic Archive under the number Vaticana Turc 13. Following a review of relevant scholarship, the text was transcribed and rendered into Modern Turkish. Its orthographic, phonological, and morphological features were subsequently analyzed. The vocalized manuscript contains no information about its scribe, consists of seven lines per page, and includes frequent orthographic and diacritical inconsistencies. Linguistic features and archaic elements indicate that the manuscript represents a continuation of Old Anatolian Turkish and was likely copied in the sixteenth or seventeenth century. The examined copy constitutes an important source for the textual tradition of the Prayer of the Cup.

Anahtar Kelimeler

• Prayer of the Cup
• Vatican Apostolic Archive
• Old Anatolian Turkish
• Manuscripts
• Philological Analysis.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Akar, A. (2018). Oğuzların dili. Ötüken Neşriyat.
2. Aksoy, E. (2022). ʽKadeh duası’ çevresinde gelişen inanışların sanal dünyadaki yansımaları. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 12 (1), 113-127. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1002090
3. Batislam, H. D. (2017). Divan şiirinde kadeh ve kadeh redifli gazeller. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 1 (18), 1-28. https://doi.org/10.15247/dev.2353
4. Bulduk, T. B. & Tuğluk, İ. H. (2024). Derviş Mustafa’nın 18. yüzyılda istinsah ettiği Şeh-nâme’deki ses özellikleri. The Journal of Social Sciences, 31 (31), 241-270. https://doi.org/10.16990/SOBIDER.4614
5. Caferoğlu, A. (1974). Türk dili tarihi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
6. Çakır, M. (2021). Millî Kütüphane YzA 4466 numarada bulunan bir dua mecmûası üzerine. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5 (4), 1822-1840. https://doi.org/10.34083/akaded.1020562
7. Cavlazoğlu Davulcu, A. (2024). Biblioteca Apostolica Vaticana Turc 4 numaralı dua mecmuası üzerine. Journal of World of Turks/Zeitschrift für die Welt der Türken, 16 (1), 23-34. https://doi.org/10.46291/zfwt/160103
8. Çayıldak, Ö. (2018). Sâkî-nâmelerde kadehe dair. Journal of International Social Research, 11 (55), 66-83. https://doi.org/10.17719/jisr.20185537181

9. Ceylan, Ö. (1997). Kadeh duasına dair. Dergâh Edebiyat Sanat Kültür Dergisi, 87, 8-10.
10. Ceylan, Ö. (2010). Kadeh duası ve şerhine dair. Böyle Buyurdu Sûfî: Tasavvuf ve Şerh Edebiyatı Araştırmaları içinde (ss. 182-193), Kapı Yayınları.
11. Devellioğlu, F. (2006). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lügat. Aydın Kitabevi.
12. Donuk, S. (2012). Şerh-i du’a-yı kadeh ve kadeh duası mazmunu. Turkish Studies-International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7, 1599-1629. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.3985
13. Kara, M., (2000), Çağdaş Türk lehçelerinde “v” eksenli ses olayları, IV. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri I-II (24-29 Eylül 2000) içinde (ss. 907-916), Türk Dil Kurumu.
14. Karasoy, Y. (2013). Sirâcü’l-kulûb-gönüllerin ışığı. Türk Dil Kurumu.
15. Korkmaz, Z. (2013). Türkiye Türkçesinin temeli Oğuz Türkçesinin gelişimi. Türk Dil Kurumu.
16. Küçük, M. (2010). Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait (M. 1401) satır arası ilk Kur’an tercümesinde yapı bilgisi-tercüme tekniği-söz varlığı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 17, 121-147. https://doi.org/10.1501/Trkol_0000000180
17. Küçük, S. (2013). Zâtî Dîvânı’ında arkaik unsurlar. Turcology Research, 49, 117-130. https://izlik.org/JA66MH88GM
18. Onay, A. T. (2000). Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı. Akçağ.
19. Özkan, M. (2015). Osmanlıca metinlerde İslâm hukuku motifleri: “Fetâvâ-yı Birgivî” örneği. Journal of Balikesir University Faculty of Theology, 1 (1), 79-107. https://izlik.org/JA25EW36ZN
20. Özkan, M. (2000). Türk dilinin gelişme alanları ve Eski Anadolu Türkçesi. Filiz.
21. Sarı, R. (2024). Müfîdî Divânı’nda meclis kültürü ve unsurları üzerine bir değerlendirme. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 9 (2), 201-227. https://doi.org/10.70916/buefd.1594940
22. Tietze, A. (2016). Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati. Türkiye Bilimler Akademisi.
23. Timurtaş, F. K. (1976). Küçük Eski Anadolu Türkçesi grameri. Türkiyat Mecmuası, 18, 331-368. https://doi.org/10.18345/tm.05547
24. Toparlı, R., Vural, H. & Karaatlı, R. (2007). Kıpçak Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
25. Türk Dil Kurumu. Kadeh. Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/
26. Yavuzarslan, P. (2015). Kamûs-ı Türkî Şemseddin Sami. Türk Dil Kurumu.
27. Yazır, E. H. (2001). Kur’an-ı Kerim’in yüce meali. Ravza.