TÜRKMENCEDE BAĞDAŞIKLIK VE ART GÖNDERİM: BERDİ KERBABAYEV HİKÂYELERİ ÜZERİNDEN İŞLEVSEL BİR İNCELEME

Öz

Dilbilimde metin terimi, uzunluğu ne olursa olsun bütünlüklü bir yapı oluşturan sözlü ya da yazılı tümce üstü dil malzemesi olarak anlaşılır. Bir metin bağımsız cümleler dizisiyle bütünlüklü bir yapıya kavuşur. Bu yapı tek bir sözcük, sözcük öbeği, tümce ya da paragraf biçiminde gerçekleşebilir. Dil konuşuru da kendi diline ait herhangi bir dilsel unsurun bir metin oluşturup oluşturmadığını ayırt edebilir. Ancak bu durumda da bazı belirsizlikler görülebilir. Bu belirsizlik, metin ile metin olmayan yapı arasındaki ayrımı gerekli kılmaktadır. Bu çalışmada, Berdi Kerbabayev’in hikâyelerinde bağdaşıklık ve art gönderim unsurları işlevsel metindilbilim yaklaşımı çerçevesinde ele alınmıştır. Araştırmada, yazarın seçilmiş hikâyeleri metin çözümlemesi yöntemiyle analiz edilmiş; bağdaşıklık işlevleri, art gönderim mekanizmaları ve referans zincirleri incelenmiştir. Bulgular, Kerbabayev’in anlatı dilinde art gönderimin dilbilgisel bir araç olmanın ötesinde anlatı örüntüsünü sağlayan temel bir söylem stratejisi oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Çalışmada, Türkmence anlatı metinlerinde bağdaşıklığın çok katmanlı bir yapı oluşturduğu ortaya konulmuştur. Çalışmanın, Türk lehçelerinde metindilbilim araştırmalarına katkı sağlaması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkmence
• Metindilbilim
• bağdaşıklık
• art gönderim
• Beerdi Kerbabayev

COHESION AND ANAPHORA İN TURKMEN: A FUNCTIONAL ANALYSİS BASED ON THE STORİES OF BERDİ KERBABAYEV

Öz

In linguistics, the term text refers to any spoken or written supra-sentential language material that constitutes a unified structure, regardless of its length. A text achieves its structural unity through a sequence of independent sentences and may be realized in the form of a single word, a phrase, a sentence, or a paragraph. Native speakers are capable of distinguishing whether a given linguistic unit constitutes a text. However, certain ambiguities may arise in this regard. Such ambiguity necessitates a distinction between textual and non-textual structures. In this study, cohesıon and anaphoric reference in the stories of Berdi Kerbabayev were examined within the framework of functional text linguistics. The selected narratives were analyzed through textual analysis, with a focus on cohesive functions, anaphoric mechanisms, and reference chains. The findings indicate that anaphora in Kerbabayev’s narrative language operates beyond a purely grammatical device, functioning as a fundamental discourse strategy that sustains narrative patterning. The study demonstrates that cohesıon in Turkmen narrative texts constitutes a multi-layered structure. This research aims to contribute to text-linguistic investigations across Turkic languages.

Anahtar Kelimeler

• Turkmen
• text linguistics
• cohesion
• anaphora
• Berdi Kerbabayev

Kaynakça

1. Aksan, M. & Aksan, Y. (1991). Metin kavramı ve tanımları. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, (2), 90-104. https://izlik.org/JA73TZ36GX
2. Aksu, S. (2020). Bağdaşıklık üzerine bir bibliyografya denemesi. Internatıonal Journal of Humanıtıes and Educatıon, 6(13), 412-445. https://izlik.org/JA27BK58JH
3. Azimov, P., Hıdırov, M. N., Sopıyev, G., Amansarıyev, C., Sarıyev, G., & Ibrayımov, A. (1960). Häzirki zaman Türkmen dili. Aşgabat.
4. Balcı, H. A. (2018). Metindilbilimin ABC’si. Say Yayınları.
5. Baskakov, N. A. & Hamzayev, M. Y. & Çarıyarov, B. (1970). Grammatika Türkmenskogo yazıka ı, fonetika i morfologiya. Aşgabat.
6. Baylıyev, S. (1992). Türkmen diliniñ tarıhı grammatikası. Aşgabat.
7. Beaugrande, R. A. & Dressler, W. U. (1981). Introduction to text linguistics. Longman.
8. Beşen Delice, T. (2018). Türkmen Türkçesinde fiillerin şahıs ekleriyle kullanım durumu. Diyalektolog Ulusal Sosyal Bilimler Dergisi, 18, 285-314. http://dx.doi.org/10.22464/diyalektolog.231

9. Beşen Delice, T., & Dinç, S. (2021). Türkmen Türkçesinde şahıs zamirlerinin kullanımı. H. Yıldız & A. Öztürk (Ed.), Türkolojinin delikanlısı seyyah Prof. Dr. İsmail Doğan armağanı içinde (ss. 187–205). Fenomen Yayınları.
10. Bozkurt, F. (2022). Metindilbilim, metinsel bağdaşıklık ve Türkiye Türkçesinde değiştirim. Kesit Yayınları.
11. Chomsky, N. (1965). The aspects of the theory of syntax. MA MIT Press.
12. Chomsky, N. (2001). Dil ve zihin (A. Kocaman, Çev.). Ayraç Yayınevi.
13. Chomsky, N. (2002). Syntactic structures. Mouton de Gruyter.
14. Cumayev, K., Memmedov, A., Memmetyazov, B., Nazarov, Q., Durdiev, K., Orazov, A., Mülkamanov, A., & Xalmuxammedov, S. (1998). Berdi Kerbabayev. Türkiye dışındaki Türk edebiyatları antolojisi: Türkmenistan Türk edebiyatı (C. 11, ss. 7286). Kültür Bakanlığı Yayınları.
15. Doğan, G. (2003). Metin bilgisi. Multilingual Yayınları.
16. Durdıyev, K. & Kara, M. (1997). Yirminci yüzyıl Türkmen edebiyatı. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 3, 1-7. https://izlik.org/JA84WJ48SF
17. Ene dilim. (t.y.). Türkmen dili sözlügi. https://enedilim.com adresinden erişildi.
18. Esenmedova, A. (2010). Häzirki zaman Türkmen dili (morfologiya). Türkmen Döwlet Neşirýat Gullugy.
19. Gökçimen, A. (2024). Ana çizgileriyle çağdaş Türkmen edebiyatı. Spıcaworks Yayıncılık.
20. Göksel, A. (1997). Chomsky’ci kuramda biçimbirimler ve biçimbilimin yeri. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 8, 13-23. https://izlik.org/JA49HL95CN
21. Haack, S. (2004). Coherence, consistency, cogency, congruity, cohesiveness, &c.: Remain calm! Don’t go overboard!, New Literary History, 35(2), 167-183. https://www.jstor.org/stable/20057831
22. Halliday, M. A. K. & Hasan, R. (1976). Cohesıon in Englısh. Longman.
23. Halliday, M. A. K. & Hasan, R. (1989). Language, context and text: Aspects of language in a social-semiotic perspective. Oxford University Press.
24. Hamzaýew, M. (1962). Türkmen diliniň sözlügi. Türkmenistan SSR Ilımlar Akademiyasınıň Neşiryatı.
25. Harmanda, S. (2020). Berdi Kerbabayev. Türk edebiyatı isimler sözlüğü. Ahmet Yesevi Üniversitesi. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/berdi-kerbabayev
26. Hirik, S. (2020). Türkçede bağdaşıklık ve bağdaşıklık unsurları: Kürk Mantolu Madonna incelemesi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 10(1), 221-238. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.732163
27. Hocayev, B. (1978). Häzirki zaman Türkmen dilinde işlik formaları. Aşgabat.
28. Kerbabaýew, B. (1992). Saýlanan eserler: Hekaýalar, powestler we folklor. Magaryf. https://kitaphana.net/book/1705/read
29. Kerbabaýew, B. (2010). Japbaklar. Türkmen döwlet neşirýat gullugy. https://www.kitaphana.net/book/1704
30. Kuyma, E. & Özdilli, A. (2024). Monna Rosa şiirinde metinsellik ölçütü olarak bağdaşıklık. Turkish Studies Language, 19(1), 741-758. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.77148
31. Memmedov, A. (2004). Berdi Kerbabayev. S. K. Tural (Ed.), Türk dünyası edebiyatçıları ansiklopedisi (C. 5, ss. 451–452). Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
32. Morkoç, A. (2022). Türkmenistan edebiyatında hikâye. Dün Bugün Yarın Yayınları.
33. Müldür, F. (2016). Noam Chomsky’de üretici dilbilgisi: derin yapı ve yüzey yapı ayrımı. Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 27, 59-74. https://doi.org/10.20981/kaygi.286647
34. Nartyýew, N. (2010). Häzirki zaman Türkmen dili (leksika). Türkmenıstanyň Bılım Mınıstrlıgı.
35. Nyýazow, S. (2009). Türkmen dili I bölüm (Leksika we frazeologiýa. Stilistika we sözleýiş medeniýeti. Fonetika, grafika, orfoepiýa, orfografiýa. Morfologiýa we söz ýasalyş.). Aşgabat.
36. Onursal, İ. (2003). Türkçe metinlerde bağdaşıklık ve tutarlılık. A. Kıran, E. Korkut, & S. Ağıldere (Ed.), Günümüz dilbilim çalışmaları (ss. 121–132). Multilingual Yayınları.
37. Oraliş, M. & Özil, Ş. (1992). Metindilbilimsel yaklaşımla yazınsal bir metni çözümleme denemesi. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 3, 37-51. https://izlik.org/JA44LF73LP
38. Petjikowa, M., Rozyýewa, A., & Myradowa, G. (2018). Türkmen dili: Morfologiýa. Türkmen Döwlet Neşirýat Gullugy.
39. Sarıkaya, Y. (2006). Sovyet devri Türkmen yazarı Berdi Kerbabayev ve Ayğıtlı Ädim romanı. Bilig, (38), 1-14.
40. Sağlam, S. (2020). Türkmenistan çocuk edebiyatı (Dönemler-temsilcileri- türleri). Bengü Yayınları.
41. Şahin, H. İ. (2010). Türkmen destanları ve destancılık geleneği. Kömen Yayınları.
42. Şenöz Ayata, C. (2005). Metindilbilim ve Türkçe. Multilingual Yayınları.
43. Şyhyýewa, O. (2010). Türkmen dılınıņ stılıstıkasy. Magtymguly Adyndaky Türkmen Döwlet Unıwersıtetı.
44. Turan, T. (2024). Folklor ve biçembilim. Milli Folklor, 18(141), 30-41. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1343855
45. Uzun, M. (2018). Edebî metinlerde kişisel çağrışıma dayalı bağdaşıklık unsurları. IX. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu bildirileri içinde (ss. 721-734). İnönü Üniversitesi Yayınları.
46. Uzun Subaşı, L. (1995). Orhon yazıtlarının metindilbilimsel yapısı. Simurg Yayınları.
47. Uzun Subaşı, L. (2006). Öğrencilerin yazılı anlatım sürecindeki metinleştirme sorunları. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu bildirileri içinde (ss. 693-701). Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayını.
48. Van Dıjk, T. A. (1979). The structures and functions of discourse. Lectures at the University of Puerto Rico Rio Piedras.
49. Yıldırım, O. (2020). Metin dilbilimsel bağdaşıklık ve tutarlılık temelinde Haldun Taner’in “Neden Sonra…”sı. Journal of History School, (48), 3392-3417. http://dx.doi.org/10.29228/Joh.44674
50. Yıldırım, T. (2025). Dil yapılarının sezdirilmesi bağlamında bağdaşıklık: Metindilbilimsel bir çözümleme. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 27(4), 564-583. https://doi.org/10.17556/erziefd.1727613
51. Yusupov, N. & Yusupova, C. (1992). Türkmen dili ve edebiyatı. Dessur Kiçi Kärhanası.
52. Weýısow, B. & Babaýewa, G. (2009). Turkmen dilinin fonetıkasy. Magtymguly Adyndaky Türkmen Döwlet Unıwersıtetı.