NEDÎM’E NİSPET EDİLEN VE DİVANINDA YER ALMAYAN BİR TERKÎB-BENDİN ROLAND BARTHES’İN DÜZANLAM-YANANLAM MODELİYLE ÇÖZÜMLEMESİ

Öz

Bu çalışma, 18. yüzyıl Osmanlı divan şiirinin önde gelen şairlerinden Nedîm’e nispet edilen ve şairin mevcut divanında yer almayan bir terkîb-bendi incelemektedir. Söz konusu şiir daha önce Rıfkı Melûl Meriç, Nigar Anafarta, Sibel Ay ve Züleyha Nurgül Ertuğrul tarafından farklı yönleriyle ele alınmış olmakla birlikte, göstergebilimsel bir yaklaşımla ayrıntılı biçimde incelenmemiştir. Makalede metnin dil, üslup ve anlam özellikleri değerlendirilerek şiirin aidiyet meselesi tartışılmış; ayrıca Enderunlu Vâsıf’ın aynı metni mahlas beytindeki değişiklik dışında büyük ölçüde muhafaza ederek divanına dâhil etmiş olması, metnin dolaşımı ve aidiyeti açısından ele alınmıştır. Çalışmada metin incelemesi ve göstergebilimsel yaklaşım birlikte kullanılmış; şiir nazım şekli, vezin, kafiye-redif düzeni, söz varlığı ve üslup özellikleri bakımından değerlendirilmiştir. Ayrıca seçilmiş beyitler Roland Barthes’in düz anlam ve yan anlam ayrımına dayalı göstergebilimsel modeli doğrultusunda çözümlenmiştir. İnceleme sonucunda, şiirin dil ve üslup özelliklerinin büyük ölçüde Nedîm’in şiir anlayışıyla örtüştüğü; aşk söyleminin ise literal anlamın ötesine geçerek tasavvufî ve kültürel çağrışımlar kazandığı tespit edilmiştir. Böylece çalışma, metne ilişkin mevcut değerlendirmelere yeni bir bakış açısı kazandırırken divan şiiri incelemelerinde göstergebilimsel çözümleme imkânlarına da dikkat çekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Göstergebilim
• Düzanlam-Yananlam
• Divan Şiiri
• Nedîm
• Terkîb-bend

Destekleyen Kurum

Bu çalışmanın yürütülmesi için herhangi bir kurum veya kuruluştan finansal destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlık, tasarım, uygulama ve yazım aşamalarında bilimsel etik ilkelere uygun hareket edildiği; çalışmada kullanılan tüm bilgilerin akademik ve etik kurallar çerçevesinde elde edildiği ve yararlanılan tüm kaynaklara usulüne uygun şekilde atıf yapıldığı beyan edilir.

Teşekkür

Bu çalışmanın geliştirilmesi sürecinde değerli görüş ve önerileriyle katkıda bulunacak olan herkese teşekkürlerimizi sunarız.

AN ANALYSIS OF A TERKĪB-BEND ATTRIBUTED TO NEDÎM BUT NOT INCLUDED IN HIS DIVAN THROUGH ROLAND BARTHES’S DENOTATION-CONNOTATION MODEL

Öz

This study examines a terkīb-bend attributed to Nedîm, one of the leading poets of eighteenth-century Ottoman divan poetry, which is absent from the extant copies of his divan. Although the poem has previously been discussed from different perspectives by Rıfkı Melûl Meriç, Nigar Anafarta, Sibel Ay, and Züleyha Nurgül Ertuğrul, it has not been examined in detail through a semiotic approach. The article evaluates the linguistic, stylistic, and semantic features of the text, discusses the question of authorship, and considers the circulation of the poem in relation to Enderunlu Vâsıf’s incorporation of the same text into his divan with only minor changes to the mahlas couplet. Employing textual analysis and semiotic criticism, the study examines the poem in terms of its verse form, meter, rhyme and refrain patterns, vocabulary, and stylistic characteristics. Selected couplets are further analyzed according to Roland Barthes’s distinction between denotation and connotation. The findings indicate that the poem’s linguistic and stylistic features largely correspond to Nedîm’s poetic style, while its discourse of love acquires mystical and cultural associations beyond the literal level. Thus, the study offers a new perspective on the poem and highlights the potential of semiotic analysis in Ottoman divan poetry studies.

Anahtar Kelimeler

• Semiotics
• Denotation and Connotation
• Divan Poetry
• Nedîm
• Terkîb-bend

Destekleyen Kurum

This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Etik Beyan

It is hereby declared that scientific and ethical principles were strictly followed during the preparation, design, implementation, and writing stages of this study; all information used in the study was obtained within the framework of academic and ethical rules, and all sources consulted have been properly cited.

Teşekkür

We would like to express our gratitude to everyone who contributed to the development of this study with their valuable comments and suggestions.

Kaynakça

1. Ay, S. (2015). Millet Kütüphanesi Ali Emiri Mnz 560 numarada bulunan şiir mecmuası (İnceleme-metin) [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
2. Barthes, R. (1979). Göstergebilim İlkeleri. (Berke Vardar & Mehmet Rifat, Çev.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
3. Beyitoğlu, Y. K. (2024). Gösterge bilimi ve ağızlar: Erzincan ağzı örneğinde göstergelerin nitelikleri. Uluslararası Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi (UDEKAD), 7(1), 142-155. https://doi.org/10.37999/udekad.1432705
4. Bircan, U. (2015). Roland Barthes ve Göstergebilim. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi (SBARD), 26, 17-41.
5. Birici, S. (2016). Nedîm Dîvânı’nda Ateş ve Ateşle İlgili Kelimelerin Kullanımı. Journal of Turkish Language and Literature, 2(4): 1-15. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/252667 [Erişim Tarihi: 8 Ekim 2025]
6. Cebecioğlu, E. (2004). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ağaç Kitabevi Yayınları.
7. Durmuş, İ. (2000). İntihal. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 22, ss. 347-350). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/intihal [Erişim Tarihi: 14 Eylül 2025]
8. Durmuş, İ. (2003). Lüzûm-ı mâ lâ yelzem. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 27, ss. 262-263). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/luzum-i-ma-la-yelzem#1 [Erişim Tarihi: 18 Eylül 2025]

9. Erbay, N. & Bozkurt Güvenek, S. (2025). Klasik Türk şiir felsefesini göstergebilimsel okuma. Paradigma Akademi Yayınları.
10. Ergöz, R. (2022). Bitlis geçiş dönemleri (Doğum – evlenme – ölüm) ve gösterge bilimsel çözümlemesi. Fenomen Yayınları.
11. Ertuğrul, Z. N. (2025). Topkapı Sarayı Müzesi Arşivindeki Nedîm Mahlaslı Şiirler. Gazi Türkiyat, 36: 95-126. https://doi.org/10.34189/GTD.36.006
12. Gürel, R. (2019). Enderunlu Vâsıf Divanı. Kitabevi Yayınları.
13. Kaçar M. & Koşik H. S. (2014). Fuzuli’nin Leylâ Vü Mecnûn Mesnevisinin Dibacesi Hakkında Bazı Mülahazalar. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, (3)2: 154-166. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/136926 [Erişim Tarihi: 13 Aralık 2025]
14. Karahan, A. (1995). Enderunlu Vâsıf. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 11, ss. 189-190). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/enderunlu-vasif [Erişim Tarihi: 14 Eylül 2025]
15. Kurnaz, C. (1995). Felek. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 12, ss. 306-307). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/felek [Erişim Tarihi: 24 Ekim 2025]
16. Kurnaz, C. (1995). Gül. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 14, ss. 219-222). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/gul [Erişim Tarihi: 26 Ekim 2025]
17. Macit, M. (2025). Nedîm Dîvânı. Kültür Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196897/nedim-divani.html [Erişim tarihi: 2 Ekim 2025]
18. Meriç, R, M. (1938, March 7). Nedimin bir terkib-i bendi. Her Ay, 74-76. https://www.gastearsivi.com/gazete/her_ay/1938-03-07/72 [Erişim tarihi: 2 Ekim 2025]
19. Anafarta, N. (1956). Nedîm’in Neşredilmemiş Bir Şiiri. Türk Düşüncesi, 1(34): 21-22. https://www.milliyetcidergiler.org/pdf/3719/21 [Erişim tarihi: 5 Ekim 2025]
20. Rifat, M. (2009). Göstergebilimin ABC’si. Say Yayınları.
21. Şentürk, A. A. (2016). Osmanlı Şiiri Kılavuzu (Cilt 1). Osmanlı Edebiyatı Araştırmaları Merkezi
22. Şentürk, A. A. (2017). Osmanlı Şiiri Kılavuzu (Cilt 2). Osmanlı Edebiyatı Araştırmaları Merkezi
23. Şentürk, A. A. (2019). Osmanlı Şiiri Kılavuzu (Cilt 3). Osmanlı Edebiyatı Araştırmaları Merkezi
24. Uludağ, S. (2016). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. Kabalcı Yayıncılık.
25. Ulupınar H. & Gürer B. (2023). Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde Gece Sembolü. Eskiyeni 49: 501-517. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1275923
26. Uzun, M. İ. (2025). Terciibend. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 40, ss. 487-489). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/terciibend [Erişim tarihi: 2 Ekim 2025]
27. Ünsal Topçu, G. (2025). Nazirecilik Geleneğinin İzinde Fasîh Ahmed Dede’nin Edebî Mirası. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 14(3): 881-904. https://doi.org/10.7884/teke.1644822
28. Ünsal Topçu, G. (2025). Klasik Türk Şiirinde Doğa Estetiği: Emrî Divanı’nda Bitki ve Hayvan Alegorilerinin İşlevi. EKEV Akademi Dergisi, 104: 185-211. https://doi.org/10.17753/sosekev.1635217