KÖROĞLU DESTANI’NIN AZERBAYCAN VARYANTI İLE BORATAV’IN YAYIMLADIĞI İSTANBUL NÜSHASININ VLADİMİR PROPP’UN BİÇİMBİLİMSEL ANALİZ YÖNTEMİYLE KARŞILAŞTIRILMASI

Öz

Bu çalışmada, Köroğlu Destanı’nın Azerbaycan varyantı ile Boratav’ın yayımladığı İstanbul nüshası, Vladimir Propp tarafından geliştirilen yapısal çözümleme modeli çerçevesinde karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Araştırma, her iki metnin yalnızca olay örgüsü bakımından değil, anlatının işlevsel kurgusu ve işlevlerin dizilimi açısından da nasıl farklılaştığı sorunsalına odaklanmaktadır. Bu doğrultuda her iki metin kesitlere ayrılmış; anlatı birimleri, V. Propp’un Masalın Biçimbilimi (Morfologiya Skazki) adlı eserinde tanımlanan işlevler doğrultusunda değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, her iki metnin A (kötülük) ve a (eksiklik) işlevleri temelinde kurulan ortak bir yapısal çekirdeğe sahip olduğunu ve kahramanın eylemlerinin bu eksikliği gidermeye yönelik bir anlatı düzeni izlediğini göstermiştir. Ayrıca Azerbaycan varyantının işlev tekrarına dayalı, genişleyen bir yapı sergilediği; İstanbul nüshasının ise daha sınırlı bir işlev dizilimine sahip, doğrusal bir anlatı yapısı sunduğu tespit edilmiştir. Bu farklılaşma, destanın farklı kültürel çevrelerde yeniden yapılanma sürecinde yapısal bir dönüşüme uğradığını gösterir.Çalışmanın kuramsal katkısı, Vladimir Propp’un geliştirdiği yapısal çözümleme modelinin yalnızca masal türüyle sınırlı kalmayıp epik anlatılara da uygulanabileceğini göstermesi ve işlevlerin sabit sıralanış ilkesinin destanların çok katmanlı yapısı nedeniyle belirli ölçüde esneyebileceğini ortaya koymasıdır. Bu yönüyle çalışma, yapısalcı anlatı çözümlemesinin farklı anlatı türlerine uygulanabilirliğine ilişkin tartışmalara katkı sunar.

Anahtar Kelimeler

• Propp
• Köroğlu Destanı
• Azerbaycan varyantı
• Pertev Naili Boratav
• İstanbul Nüshası

A MORPHOLOGICAL COMPARISON OF THE AZERBAIJANI VARIANT AND THE ISTANBUL MANUSCRIPT PUBLISHED BY BORATAV OF THE EPIC OF KÖROĞLU USING VLADIMIR PROPP’S METHOD

Öz

This study comparatively analyzes the Azerbaijani variant of the Epic of Köroğlu and the İstanbul manuscript published by Boratav within Vladimir Propp’s structural analysis model. The research focuses on how these variants differ regarding the functional structure and sequencing of the narrative. Accordingly, we segmented both texts and evaluated narrative units based on the functions in Propp’s Morphology of the Folktale. The data indicate that both variants share a common structural core established around the objectives of A (villainy) and a (lack), following a narrative progression aimed at eliminating this lack. Furthermore, while the Azerbaijani variant exhibits an expansionist structure based on the repetition of functions, the İstanbul manuscript features a linear narrative structure with a more limited and intense sequence of functions. This differentiation shows that the epic underwent structural transformation as it was restructured across different cultural environments. The study contributes to theory by showing that Propp’s model applies to epic narratives beyond fairy tales, and by revealing that the fixed sequence of functions can flex because epics are pluralistic. In this respect, the study offers distinct perspectives regarding the cross-genre applicability of structuralist narrative analysis.

Anahtar Kelimeler

• Propp
• Epic of Köroğlu
• Azerbaijanı variant
• Pertev Naili Boratav
• İstanbul manuscript

Kaynakça

1. Azerbaycan destanları (2005). Lider Neşriyat.
2. Bayat, F. (2006). Oğuz destan dünyası. Ötüken Neşriyat.
3. Boratav, P. N. (1982). Folklor ve edebiyat (Cilt II). Adam Yayınları.
4. Boratav, P. N. (1984). Köroğlu destanı. Adam Yayınları.
5. Ekici, M. (2004). Türk dünyasında Köroğlu. Akçağ Yayınları.
6. Garriyev, B. A. (2007). Türk dünyasında Köroğlu anlatmaları (F. Türkmen, M. Duranlı ve F. Rahmankul, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Nəbiyev, A. (2006). Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. (Cilt II). Elm Nəşriyyatı.
8. Oğuz, M. Ö. (2009). Somut olmayan kültürel miras nedir?. Geleneksel Yayıncılık.

9. Propp, V. (2024). Masalın biçimbilimi -olağanüstü masalların dönüşümleri- (M. Rıfat & S Rıfat, Çev.). Alfa Yayınevi.
10. Reichl, K. (2002). Türk boylarının destanları: Gelenekler, şekiller, şiir yapısı (M. Ekici, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Türkmen, F. (1985). Köroğlu hikâyelerinin yayılma sahaları ve menşe meselesi. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 4 (4), 9–19. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iutded/page/6414
12. Yıldırım, D. (1998). Köroğlu destanının Orta Asya rivayetleri. Türk bitiği: Araştırma-inceleme yazıları. Akçağ Yayınları.