THE SONIC-FOLKLORIC-SPATIAL CONTEXT OF THE BUILDING BLOCKS OF RELIGIOUS RITUALS (THE CASE OF MALATYA/ARGUVAN)

Öz

Religious rituals constitute an important component of societies’ belief systems and cultural identities, playing a primary role in cultural transmission through sonic performances. By establishing bodily, spiritual, and spatial coordination, these rituals create a functional sphere for producing and sharing meaning, belonging, and solidarity. This study examines how musical practices are shaped within the local context of rituals traditionally performed in cemevis in the Arguvan district of Malatya within the Alevi belief system. In this regard, the study analyzes the historical background, ritual function, and current use of the Şah Sultan, Gani Baba, and İmam Cafer shrine/cemevis. The study is methodologically based on Alan Merriam’s concept-behavior-sound model, and its data sources include a literature review, field observations, and interviews with local residents. The findings indicate that these cemevis function as cultural memory spaces revealing the interaction between belief, space, and music. However, maintenance and restoration processes, current use conditions, the pandemic, and the earthquake have weakened the continuity of cem rituals; regular cem rituals have not been performed in these spaces since the pre-pandemic period. This situation highlights the importance of conservation- and revitalization-oriented interventions for sustaining cultural memory.

Anahtar Kelimeler

• Religius ritual
• cemevi
• concept
• behavior
• sound

DİNSEL RİTÜEL YAPITAŞLARININ SONİK-FOLKLORİK-MEKÂN BAĞLAMI (MALATYA/ARGUVAN ÖRNEĞİ)

Öz

Dinsel ritüeller, toplumların inanç sistemleri ve kültürel kimliklerinin önemli bir parçasını oluşturarak sonik icralar aracılığıyla kültürün aktarımı ve yeniden üretiminde başat rol oynar. Bu ritüeller, beden, inanç ve mekânsal eşgüdümün çerçevesini belirleyerek anlamın üretilmesi, paylaşılması, aidiyet ve dayanışmanın güçlenmesinde işlevsel bir alan oluşturur. Araştırmada, mekân kavramı odağa alınarak Malatya ili Arguvan ilçesindeki cemevlerinde geleneksel olarak gerçekleştirilen Alevi inanç sistemine özgü ritüellerde, müzik pratiklerinin yerel bağlam içerisinde nasıl şekillendiği ve bu pratiklerin kültürel aktarım süreçlerindeki işlevleri ele alınmıştır. Bu kapsamda Şah Sultan, Gani Baba ve İmam Cafer türbe/cemevlerinin tarihsel arka planı, ritüel işlevi ve güncel kullanım durumuna ilişkin veriler çözümlenmiştir. Çalışmanın yöntemsel temelini Alan Merriam’ın kavram-davranış-ses modeli; veri kaynaklarını ise alan yazın taraması, saha verileri ve yöre insanlarıyla yapılan görüşmeler oluşturmaktadır. Bulgular, söz konusu cemevlerinin inanç, mekân ve müzik arasındaki etkileşimi görünür kılan kültürel hafıza alanları olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte bakım-onarım süreçleri ve güncel kullanım koşullarının, pandemi ve depremle birlikte cem ritüellerinin sürekliliğini zayıflattığı; pandemi öncesi dönemden bu yana söz konusu mekânlarda düzenli cem ritüeli icra edilmediği anlaşılmaktadır. Bu durum, mekânsal süreklilik ile yerelde ritüel-müzik ilişkisi arasındaki bağı ortaya koyarak kültürel hafızanın korunması ve sürdürülebilir biçimde yaşatılması açısından koruma ve canlandırma odaklı müdahalelerin gerekliliğini belirginleştirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dinsel ritüel
• cemevi
• kavram
• davranış
• ses

Kaynakça

1. Akdemir, M. (2018). Aşık Bektaş Kaymaz hayatı ve eserleri. Müzik Eğitimi Yayınları.
2. Akın, B. (2020). Kutsal mekânların yolundan Alevi ocaklarının izini sürmek (Güneydoğu Anadolu Bölgesi örneği). B. Akın (Ed.), Ritüelleri ve anlatılarıyla kutsal mekânlar (s. 73-115). Paradigma Akademi.
3. Aslan, U. (2025). Etnomüzikoloji-müziğin sosyal ve kültürel incelenmesi. Bağlam Yayınları.
4. Aydoğdu, C. (2024). Arguvan yöresi müzik kültürü ve pratikleri bağlamında Erhan Yılmaz örneği [Doktora tezi]. İnönü Üniversitesi.
5. Bilgin, N. (2013). Tarih ve kolektif bellek. Bağlam Yayınları.
6. Dalkıran, S. (2002). Alevî kimliği ve Anadolu Alevîliği üzerine bir deneme. EKEV Akademi Dergisi, 6 (10), 95-111.
7. Dağdeviren, M. (2021). İnanç müziği etnolojisi perspektifinde Arguvan yöresi içeri makamı üzerine yapısal ve kültürel analiz [Doktora tezi]. İnönü Üniversitesi.
8. Dağdeviren, M. (2024). Kültürel perspektiften Arguvan yöresi inanç müziği. Akademisyen Kitapevi.

9. Dressler M. (2016). Türk Aleviliğinin inşası (Çev. D. Orhun). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
10. Durkheim, E. (2009). Dini hayatın ilk şekilleri (Çev. İ. Er). Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
11. Eliade, M. (1990). Dinin anlamı ve sosyal fonksiyonu (Çev. M. Aydın). Kültür Bakanlığı Yayınları.
12. Erol, A. (2018). İslam, Alevilik ve müzik. Bağlam Yayınları.
13. Eroğlu, S. (2011). Arguvan yöresinde icra edilen semahların müzikal analizi [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
14. Giddens, A. (2005). Sosyoloji (Çev. C. Güzel). Ayraç Yayınları.
15. Kaplan, A. (2008). Kültürel müzikoloji (2.Baskı). Bağlam Yayınları.
16. Kaynak, İ. H. (2016). Dinlerde kutsal zaman ve mekânın tarihsel yapısının fenomenolojik algısı. Sutad Dergisi, 39, 443-455. https://doi.org/10.21563/sutad.187023
17. Kirman, M. A. (2016). Din sosyolojisi sözlüğü. Karahan Yayınları.
18. Korkmaz, E. (2015). Bütün yönleriyle Alevilik. Demos Yayınları.
19. Lefebre, H. (2014). Mekanın üretimi (2. Baskı). Sel Yayıncılık.
20. Melikoff, I. (1993). Uyur idik uyardılar (Çev. T. Alptekin). Cem Yayınları.
21. Merriam, A. P. (1964). Anthropology of music. Northwestern University Press.
22. Mustan Dönmez, B. (2015). Alevi müzik uyanışı. Gece Yayınları.
23. Mustan Dönmez, B. (2024). Etnomüzikolojinin temel kavramları (2.Baskı). Bağlam Yayınları.
24. Ocak, A. Y. (2009). Geçmişten günümüze Alevi-Bektaşi kültürü. T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
25. Özyurt, C. (2015). Durkheim sosyolojisinde toplumsal bütünleşme aracı olarak din. C. Özyurt & İ. Mazman (Eds.), Sosyal teoride din (s. 177-241). Hece Yayınları.
26. Paden, W. (2008). Kutsalın yorumu (Çev. A. Kurt). Sentez Yayınları.
27. Pekşen, G. (2007). Küll Anadolu derlemelerim. Ege Üniversitesi Yayınları.
28. Segal, R. (2012). Mit (Çev. N. Örge). Dost Yayınları.
29. Şen, M. E. (2022). Dinsel ritüellerin müzik ögesine fenomenolojik bir yaklaşım. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(1), 447-455. https://doi.org/10.33437/ksusbd.999678
30. Temiz, M. (2008). Arguvan ezgileri-2. Arguvan ve Köyleri Eğitim-Kültür Vakfı Yayınları.
31. Yıldırım, E. (2012). Cemevleri ve cemevlerinin dini ve toplumsal fonksiyonları. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12 (2), 157-176. https://doi.org/10.11616/AbantSbe.279