EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİ’NDE “GÖZ” ORGAN ADIYLA KURULAN DEYİMLER

Öz

Evliya Çelebi’nin 17. yüzyılda kaleme aldığı Seyahatname, Türkçenin tarihî söz varlığını yansıtan önemli bir kaynaktır. Bu çalışmada, insan algısında merkezî bir konuma sahip olan ve metaforik üretkenliğiyle öne çıkan “göz” organ adıyla kurulan deyimler, Melike Baş’ın (2016) çalışmasındaki Kavramsal Eğretileme kuramı temelli bilişsel dil bilimi modeli merkeze alınarak incelenmiştir. Seyahatname’nin on cildinin taranmasıyla tespit edilen 29 deyim; zihinsel yetilerin, duyguların, fiziksel durumların ve karakter özelliklerinin kavramsallaştırılmasında göz, gözün işlevleri yerine göz, ontolojik metaforlar ve nesne aktarımları olmak üzere altı ana kategoride çözümlenmiştir. İnceleme sonucunda, deyimlerin büyük bir kısmının 17. yüzyıldan günümüze anlam ve yapı bakımından bir değişikliğe uğramadan ulaştığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte, bazı deyimlerin yardımcı unsur ve eklerinde sözcük ve biçim olarak farklılıklar saptanmış; Evliya Çelebi’nin anlatımını zenginleştirmek amacıyla Türkçe yapıların yanı sıra Arapça ve Farsça tamlamalardan da yararlandığı görülmüştür. Bu yönüyle çalışma, Türkçenin deyimleşme eğilimlerini ve bilişsel dil bilimi alanındaki kavramsal yapıları tarihî bir metin üzerinden değerlendirmeyi amaçlamakta; bu sınıflandırmanın farklı tarihî metinlere ve diğer organ adlarına uygulanarak alana yönelik yeni karşılaştırma zeminleri oluşturulmasını önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Seyahatname
• göz
• deyim
• bedenleşmiş biliş
• metafor

IDIOMS FORMED WITH THE ORGAN NAME "EYE" IN EVLİYA ÇELEBİ’S SEYAHATNAME

Öz

Evliya Çelebi’s Seyahatname, written in the 17th century, is an important source reflecting the historical lexicon of the Turkish language. In this study, idioms formed using the term “eye” an organ central to human perception and prominent for its metaphorical productivity were examined based on the cognitive linguistics model centered on Conceptual Metaphor Theory from Melike Baş (2016). The 29 idioms identified across the ten volumes of the Seyahatname were analyzed under six main categories: the eye in the conceptualization of mental faculties, emotions, physical states, and character traits; the eye standing in for its functions; ontological metaphors; and object transfers. The analysis revealed that the majority of these idioms have reached the present day without undergoing changes in meaning or structure. However, lexical and morphological differences were identified in the auxiliary elements and suffixes of some idioms; Evliya Çelebi also incorporated Arabic and Persian phrases alongside Turkish structures to enrich his narrative. Thus, this study evaluates the idiomatization tendencies of Turkish and conceptual structures within cognitive linguistics through a historical text, suggesting the application of this classification to other historical texts and organ names to establish new grounds for comparison.

Anahtar Kelimeler

• Seyahatname
• eye
• idiom
• embodiment
• metaphor

Kaynakça

1. Akman, H. (2024). Alî Şîr Nevâyî’nin Nevâdirü’ş-Şebâb’ında organ isimleriyle kurulan deyimler üzerine bir inceleme. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(1), 49-79. https://doi.org/10.31463/aicusbed.1332964
2. Aksan, D. (1996). Türkçenin sözvarlığı. Engin Yayınevi.
3. Aksan, D. (2020). Her yönüyle dil ana çizgileriyle dilbilim. Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Aksoy, Ö. A. (1995). Atasözleri ve deyimler sözlüğü I. İnkılap Kitabevi.
5. Ayverdi, İ. (2010). Misalli büyük Türkçe sözlük. Kubbealtı Neşriyat.
6. Barcelona, A. (1997). Clarifying and applying the notions of metaphor and metonymy within cognitive linguistics. Atlantis, 19(1), 21-48.
7. Baş, M. (2016). Türkçede göz sözcüğünün deyimler aracılığıyla kavramsallaştırılması. Dil Araştırmaları Dergisi, 27(2), 17-37. https://doi.org/10.18492/dad. 282139
8. Bozkurt, F. (1995). Türkiye Türkçesi. Cem Yayınları.

9. Dağlı, Y., Kahraman, S. A., & Dankoff, R. (1996). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (1. kitap) Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304 numaralı yazmanın transkripsiyonu-dizini. Yapı Kredi Yayınları.
10. Develi, H. (2013). Evliya Çelebi’nin izinde. MEDAM Yayınları.
11. Devellioğlu, F. (2012). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. Aydın Kitabevi.
12. Duman, M. (1997). Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nin Türkçe açısından önemi. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 43(1995), 153-178.
13. Ergin, M. (2013). Türk dil bilgisi. Bayrak Yayınları.
14. Gürkan, D. Ö. (2017). Kısas-ı Enbiya’da “gönül” sözcüğüyle kurulan deyimlerin organ adları temelinde çağrışımsal anlamı. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) (26), 223-238. https://izlik.org/JA44JY64ZZ
15. Hatipoğlu, V. (1994). Türkçenin sözdizimi. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
16. Kahraman, S. A., & Dağlı, Y. (1999). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (3. kitap) Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304 numaralı yazmanın transkripsiyonu-dizini. Yapı Kredi Yayınları.
17. Kahraman, S. A., & Dağlı, Y. (2000). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (4. kitap) Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304 numaralı yazmanın transkripsiyonu-dizini. Yapı Kredi Yayınları.
18. Kahraman, S. A., Dağlı, Y., & Sezgin, İ. (2001). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (5. kitap) Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304 numaralı yazmanın transkripsiyonu-dizini. Yapı Kredi Yayınları.
19. Kahraman, S. A., Dağlı, Y., & Sezgin, İ. (2006). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (2. kitap) Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304 numaralı yazmanın transkripsiyonu-dizini. Yapı Kredi Yayınları.
20. Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Kubbealtı Lugatı. (2024). Tarfetü’l- ayn. Kubbealtı Lugatı içinde. Erişim tarihi: 14 Eylül 2026, https://lugatim.com/s/tarfe
22. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. London: The University of Chicago Press. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226470993.001.0001
23. Lakoff, G., Espenson, J., & Schwarts, A. (1991). Second draft copy: Master metaphor list.
24. Özkan, F., & Şadiyeva, G. (2003). Somatik deyimler. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 24(24), 135-157. https://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/3352-published.pdf.
25. Sharifian, F. (2011). Cultural conceptualisations and language: Theoretical framework and applications. John Benjamins Publishing Company. https://doi.org/10.1075/clscc.1
26. Şahin, H. (2009). Kaşgarlı’dan günümüze organ isimleriyle kurulmuş deyimler. Turkish Studies, 4(3), 2020-2036. https://doi.org/10.7827.
27. Türk Dil Kurumu. (2009). Atasözleri ve deyimler sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
28. Türk Dil Kurumu. (2011). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
29. Tietze, A. (2016a). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati (2. cilt). Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
30. Tietze, A. (2016b). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati (4. cilt). Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
31. Yağmur, Ö. (2019). 17. yüzyılda yaşayan Türkçenin söz varlığı. Kesit Yayınları.
32. Yu, N. (2002). Body and emotion: Body parts in Chinese expression of emotion. Pragmatics and Cognition, 10(1/2), 341-367. https://doi.org/10.1075/pc.10.1-2.14yu