İBN-İ BÂLÎ’NIN TERCÜME-İ KASÎDE-İ EMÂLÎ ADLI ESERİNİN YENİ BİR NÜSHASI VE MÜTERCİMİN KİMLİĞİ ÜZERİNE DEĞERLENDİRMELER

Öz

Akaid metinleri Türk-İslam edebiyatının temel dinî kaynaklarından olup, bu metinlerden manzum biçimde kaleme alınanları klasik Türk edebiyatı şairleri tarafından ilgi görmüştür. Daha çok El-Emâlî adıyla bilinen eser de Sirâceddin Ali b. Osman el-Ûşî tarafından kaleme alınmış manzum bir akaid risalesidir. Kaside nazım şekliyle kaleme alınan bu eser üzerine birçok şerh ve tercüme yapılmıştır. Bu tercümelerden biri de İbn-i Bâlî mahlaslı bir mütercimin kaleme aldığı Tercüme-i Kâsîde-i Emâlî adlı eserdir. Mukaddime ya da hatime kısmı bulunmayan eserde mütercimin kimliğine ait İbn-i Bâlî mahlası/adı dışında herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Emâlî kasidesinin altmış dört beytinin Türkçeye manzum çevirisinden oluşan bu eser, alanın araştırmacılarından M. Fatih Uzun tarafından bilinen üç nüshasından hareketle neşredilmiştir. İbn-i Bâlî’ye ait bu kasidenin Süleymaniye Kütüphanesi Reşid Efendi Bölümü 000809/497.2 numaralı mecmuada bir nüshası daha tespit edilmiştir. M. Fatih Uzun’un neşrettiği nüshalardan farklı olarak, eserde yer alan ve mütercimin sebeb-i telifiyle kimliği hakkında bilgilerin bulunduğu hatime kısmı sayesinde hem İbn-i Bâlî’nin kimliği ortaya çıkmış hem de nüshadaki bu kısımla eser hacim kazanmıştır. M. Fatih Uzun’un neşrettiği nüshayla tespit edilen yeni nüsha karşılaştırılarak iki nüsha arasındaki farklar gösterilmiş, böylece eser hakkında bilinmeyen noktalar açığa çıkarılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kaside
• Tercüme
• İbn-i Bâlî
• Emâlî
• İmam-zâde

A NEWLY IDENTİFİED MANUSCRİPT COPY OF IBN-I BÂLÎ’S TERCÜME-İ KASÎDE-İ EMÂLÎ AND EVALUATIONS ON THE IDENTITY OF ITS TRANSLATOR

Öz

Creedal texts (akaid) constitute one of the principal religious sources of Turkish-Islamic literature, and those composed in verse attracted considerable attention from poets of classical Turkish literature. One such work, commonly known as El-Emâlî, is a versified creed written by Sirâceddin Ali b. Osman el-Ûşî in the form of a qasida. Scholars have produced numerous commentaries and translations of this work throughout history. Among these translations is Tercüme-i Kâsîde-i Emâlî, composed by a translator using the pseudonym Ibn-ı Bâlî. The work lacks both an introduction and a conclusion in its previously known copies and contains no information about the translator beyond his pseudonym. Consisting of the poetic Turkish translation of sixty-four couplets of the Emâlî qasida, the text was edited by M. Fatih Uzun based on three known manuscripts. However, an additional manuscript copy of this translation has been identified in a miscellany preserved in the Süleymaniye Library's manuscript collection. Unlike the previously edited copies, this manuscript includes a concluding section containing information about both the translator’s identity and his reason for composing the work. By comparing the newly identified manuscript with previously known copies, this study clarifies previously unknown aspects of the work.

Anahtar Kelimeler

• Qasida
• Translation
• Ibn Bālī
• Amālī
• Imām-zāda.

Kaynakça

1. Akbayar, N. (Haz.). (1994). Sicill-i osmânî (Mehmed Süreyya) (C. 4). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
2. Akçay, A. İ. (2011). Türk edebiyatında manzûm akâidnâmeler: İnceleme metin [Doktora tezi]. Uludağ Üniversitesi.
3. Aksoyak, İ. H. (2020). Rıf’atî, bâlî-zâde abdullah rif’atî efendi. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/rifati-balizade-abdullah-rifati (Erişim Tarihi: 12.01.2026).
4. Altun, M. (2017). Hikmet-nâme (1b-149a). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/dosya/1-219062/h/giris.pdf
5. Bursalı Mehmed Tahir. (1975). Osmanlı müellifleri (Haz. İ. Özmen, C. 3). Meral Yayınevi.
6. Çınar, M. (2025). Türkiye yazma eser kütüphanelerinde Arapça bed'ü'l-emâlî şerhleri: Tespit, tahlil ve değerlendirme [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
7. Demir, G. (2017). Kudsî’nin şerh-i kasîde-i emâlî adlı eseri. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (AUID), (9), 325-365. https://doi.org/10.18498/amauifd.363559
8. Gök, T. (2017). Şârihin manzum tercümesi: Şem‘î’nin terceme-i kasîde-i emâlî’si. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (10), 171-204. https://doi.org/10.16947/fsmia.372623

9. Gökdemir, A. (2022). el-Emâlî manzum türkçe tercümelerine bir örnek: Hâfız refî efendi’nin kaside-i emâlî tercüme-i manzûmesi. Turkish Studies, 17(4), 379-409. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.63785
10. İlhan, M. (2015). Mütercimi belli olmayan mensûr bir kasîde-i emâlî tercümesi. Littera Turca, 1(1), 9-26. https://doi.org/10.20322/lt.80973
11. İlhan, M. (2016). Kasîde-i emâlî'nin türkçe tercümeleri [Doktora tezi]. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi.
12. İlhan, M. (2018). Kasîde-i emâlî’nin türkçe tercümeleri üzerine. Oş Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İlmi Dergisi, (23), 227-236.
13. İpşirli, M. ve Kaya, E. S. (2020). Mustafa efendi, bâli-zâde. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 31, ss. 394-395). TDV Yayınları.
14. Kaplan, Y. (2024). Mehmed sa’îd efendi’nin manzum kasîde-i emâlî tercümesi: tevhîdnâme. Kültürk, (9), 97-123. https://doi.org/10.70911/kulturk.1492428
15. Kasîde-i yek’ulü’l-abd (Mütercim: İmam-zâde Mustafa, Çorlulu). (t.y.). Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Reşid Efendi Bölümü, Koleksiyon No: 00861/004, Tasnif No: 792.4.
16. Kutlar Oğuz, F. S. (2014). İbni bâlî, ibrâhîm bin bâlî, bâlî oglı ibrâhîm, ibrâhîm. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ibni-bli-ibrahim-bin-bali-bali (Erişim Tarihi: 12.01.2026).
17. Kürkçüoğlu, K. E. (1954). Lâmiyye-i kelâmiyye. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3(1), 1-21. https://izlik.org/JA87JZ38DD
18. Özcan, A. (1989). Ali Çelebi, Hısım. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 2, s. 389). TDV Yayınları.
19. Özervarlı, M. S. (1995). el-Emâlî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 11, s. 73-75). TDV Yayınları.
20. Sarıçiçek, R. (2013). Mustafa b. bâlî. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü içinde. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/mustafa-bali (Erişim Tarihi: 12.01.2026).
21. Sarıçiçek, R. (2021). Mustafa bin bâlî ve ilm-i firâset’i. Turkish Studies, 7(4), 2725-2754. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.3915
22. Tekin, Ş. (1989). The Turkish translation of bedvü’l-amâlî in quatrians. Türklük Bilgisi Araştırmaları Dergisi, (4), 157-206.
23. Tercüme-i kaside-i emâlî (Müstensih: Hatib Ali Hoca). (1751). Balıkesir Mutasarrıf Ömer Ali Bey Kütüphanesi, 10 Hk 1052/05.
24. Tercüme-i kaside-i emâlî. (t.y.). İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, NEKTY06638.
25. Tercüme-i kaside-i emâlî. (t.y.). Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Fatih Koleksiyonu, No: 3002/02.
26. Topaloğlu, B. (2025). Emâli şerhi. M. Ü. İlahiyat Vakfı Yayınları.
27. Uzun, M. F. (2024). Le’âlî’nin emâlî şerhi. Kültürk, (10), 119-159. https://doi.org/10.70911/kulturk.1538990
28. Uzun, M. F. (2025). İbn-i Bâlî’nin emâlî tercümesi. Ü. Aslan ve H. Taş (Ed.), Prof. Dr. A. Azmi Bilgin armağanı. Serüven Yayınevi.
29. Yalçın, A. O. (2017). Mütercim âsım efendi’nin “merahu’l-me’âlî” adlı eseri ve kelâmî görüşleri [Yüksek lisans tezi]. Hitit Üniversitesi.
30. Yavuz, H. Ş. (2021). Şerh-i tercüme-i lâmiyye (emali şerhi) / Kadızâde Ahmed b. muhammed Emin el-istanbûlî. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.