ELBİSE MOTİFİ BAĞLAMINDA KARŞILAŞTIRMALI BİR OKUMA: KLEIDER MACHEN LEUTE VE SAATLERİ AYARLAMA ENSTİTÜSÜ

Öz

Bu çalışmada Alman Edebiyatının ve realist akımının önemli temsilcilerinden Gottfried Keller’in Kleider machen Leute adlı öyküsü ile Türk Edebiyatının önemli isimlerinden Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü adlı romanı tarihsel-toplumsal bir yaklaşımla ve karşılaştırmalı edebiyat disiplini çerçevesinde ele alınmıştır. Her iki eserde merkezi bir motif olarak öne çıkan kıyafet olgusu, birey, toplum ve ideoloji ilişkisi kapsamında incelenmiştir. İncelemede motif olarak metinlerde yer alan kıyafetin yalnızca bir dış görünüş unsuru değil, aynı zamanda bireyin toplumsal kimliğini inşa eden, sınıfsal aidiyetleri ve kültürel değerlerini yansıtan çok katmanlı bir gösterge olarak kurgulandığı görülmektedir. Çalışmada, Barthes’in göstergebilimsel yaklaşımı doğrultusunda, kıyafet motifi ideolojik bir “mit” olarak değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda elbise, her iki metinde de kültürel olarak inşa edilen anlam yüklü bir simgeye dönüşmektedir. Keller’in 19. yüzyıl İsviçresi bağlamında yazdığı öyküsünde kıyafet, toplumsal statünün belirleyici bir göstergesi haline gelirken, Tanpınar’ın 20. yüzyıl Türkiye’sinde geçen romanında, modernleşme ile birlikte ortaya çıkan yapay kimliklerin ve ideolojik çatışmaların dışavurumu olarak işlev görmektedir. Bu bağlamda çalışma, elbise motifinin yalnızca anlatısal bir unsur değil, aynı zamanda bireyin toplum içindeki konumunu görünür kılan ve bu konumu sorgulayan ideolojik bir yapı taşı olduğunu savunmaktadır. Böylece kıyafet, her iki eserde görünüş ile gerçeklik arasındaki çelişkilere ve kimlik inşasına dair eleştirel bir söylemin merkezine yerleşmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Keller
• Tanpınar
• Kleider Machen Leute
• Saatleri Ayarlama Enstitüsü

Destekleyen Kurum

Yok

Etik Beyan

Gerekmiyor

Teşekkür

Yok

A COMPARATIVE READING IN THE CONTEXT OF THE CLOTHING MOTIF: CLOTHES MAKE PEOPLE AND THE TIME REGULATION INSTITUTE

Öz

This study analyzes Keller’s novella Clothes Make People and Tanpınar’s novel The Time Regulation Institute within the framework of comparative literature and through a historical-sociological approach. The motif of clothing, which plays a central role in both texts, is examined in the context of the relationship between the individual, society, and ideology. In both works, clothing is not merely a component of outward appearance, but a multilayered signifier that constructs social identity and reflects class affiliations and cultural values. Drawing on Barthes’ semiotic theory, the study treats the motif of clothing as an ideological “myth.” In this way, clothing becomes a culturally constructed and meaning-laden symbol in both narratives. In Keller’s 19th-century Swiss context, clothing functions as a key indicator of social status, whereas in Tanpınar’s portrayal of 20th-century Turkey, it serves as a manifestation of artificial identities and ideological conflicts born of modernization. This study argues that the motif of clothing is not only a narrative element, but also an ideological construct that makes the individual’s social position visible and open to critique. Accordingly, in both texts, clothing occupies a central position in a critical discourse on the contradictions between appearance and reality and on the construction of identity.

Anahtar Kelimeler

• Keller
• Tanpınar
• Clothes Make People
• The Time Regulation Institute

Kaynakça

1. Barthes, R. (1979). Göstergebilim ilkeleri (B. Vardar & M. Rifat, Çev.). Kültür Bakanlığı.
2. Barthes, R. (2014). Çağdaş söylenler (T. Yücel, Çev.). Metis Yayınları.
3. Bingöl, S. (2024). Roland Barthes’ta Mit ve Burjuva İdeolojisi. Kilikya Felsefe Dergisi, (1), 33-49. https://izlik.org/JA83RS57UN
4. Brückner, U. (2008). Kleidung, Verkleidung und Autorschaft und Zierde bei Dorothea von Hof. In B. Hasebrink (Ed.), Innenräume in der Literatur des deutschen Mittelalters: XIX. Anglo-German Colloquium Oxford 2005 (pp. 159–180). Niemeyer.
5. Burns, E. J. (2004). Introduction: Why textiles make a difference. In E. J. Burns (Ed.), Medieval fabrications: Dress, textiles, clothwork, and other cultural imaginings (pp. 1–18). Palgrave Macmillan. (The New Middle Ages). DOI:10.1007/978-1-137-09675-3
6. Demir, M. V. (2023). Burjuva İdeolojisinin Kendini Unutturan Sunumu: Roland Barthes’in Çağdaş Mitolojiler Analizi, Hece Dergisi Mitoloji Özel Sayısı, 239-246. https://izlik.org/JA83RS57UN
7. El, E. (2025). Saatleri Ayarlama Enstitüsü Ve Madde 22 Romanlarında Devletin İdeolojik Aygıtlarının İşlevsizlik Eleştirisi. Uluslararası Dil Edebiyat Ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 8(3), 1341-1355. https://doi.org/10.37999/udekad.1720759
8. Gündüz, D. A. (2009). Birbirimizi kandırmanın dayanılmaz hafifliği: Saatleri Ayarlama Enstitüsü. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(1), 247–260. https://izlik.org/JA24NX88SB

9. İlkılıç, S. (2018). Ahmet H. Tanpınar ve Franz Kafka’da Yabancılaşma Bağlamında Zaman ve Saat. Rentzsch, Julian ve Şahin, İbrahim (Ed.). Tanpınar’ın Saklı Dünyası: Arayışlar- Keşifler-Yorumlar içinde ss. 89-113. Doğubatı Yayınları.
10. Keller, G. (2020). Kleider machen Leute (Original work published 1856). https://www.lugiland.de/wp-content/uploads/2020/11/kleider_machen_leute.pdf
11. Moran, B. (2009). Türk romanına eleştirel bir bakış: Ahmet Mithat’tan A. H. Tanpınar’a. İletişim Yayınları.
12. Müller-Funk, W. (2010). Kulturtheorie. Einführung in Schlüsseltexte der Kulturwissenschaften. Narr Francke Attempto.
13. Petersen, J. H. & Wagner-Egelhaaf, M. (2006). Einführung in die neuere deutsche Literaturwissenschaft. Erich Schmidt.
14. Tanpınar, A. H. (2014). Saatleri Ayarlama Enstitüsü. Dergâh Yayınları.
15. Ünal, M. F. (2017). İdeoloji ve Mit. Toplum Bilimleri Dergisi 11 (22), 177-188.
16. Vinken, B. (2022). Ver-kleiden: Was wir tun, wenn wir uns anziehen. Residenz.