“HİÇ DOYACAĞI YOKMUŞ” ADLI KAHRAMANMARAŞ FIKRASININ KODLAR, İMGELER, İŞLEVLER VE ANLATI DÜZLEMİ BAĞLAMINDA TAHLİLİ

Öz

Fıkra, içinde bulunduğu toplumun sosyokültürel yapısına dair zengin unsurlar bulunduran, anlatıldığı ortama göre yeniden şekillenebilen ve verilmek istenen mesajlarda etkili iletişim sağlayan bir türdür. Bu çalışmada, Kahramanmaraş’ta tespit edilen Hiç Doyacağı Yokmuş adlı bir fıkra metnindeki imgeler, işlevler ve kodlar anlatı düzlemi bağlamında incelenmiştir. İnceleme yapılırken temelde iki yöntemden yararlanılmıştır. Bunlar Jakobson’un dilin işlevleri kuramı ve işlevsel halk bilimi kuramıdır. Bu iki kuramın temel alınmasının sebebi fıkra türünün günlük konuşma dilindeki işlerliği ve işlevselliğidir. Sözlü tarihin bakış açısıyla fıkranın metinleşme sürecindeki aşamalar dikkate alınmıştır. İzlenen yol ve yararlanılan yaklaşımlar bağlamında bu makalenin disiplinler arası kabul edilebilecek bir tarafı olduğu düşünülmektedir. Çalışma sonucunda Kahramanmaraş’taki bazı yer adlarının, Kahramanmaraş’ın coğrafyasının, ikliminin, ekonomik ve sosyokültürel özelliklerinin fıkralara yansıdığı, hatta bunların fıkranın oluşumunda başat unsurlar olduğu tespit edilmiştir. Hz. Ukkaşe’nin adının bölgede Ökkeş biçiminde yaygın olarak kullanımının fıkra metnine yansıdığı görülmüştür. Makalede, Malinowski’nin temel ihtiyaçlar ve kültürel tepkileri bağlamında, fıkra metninde yer alan kent imgesi durumuna gelmiş tarhana ve kömbe gibi öğelerin metinde nasıl kod olarak kullanıldığı irdelenmiştir. Bu makale ile fıkra türünün işlevselliğine dikkat çekilmiş, işlevsel yaklaşımlarda dilin işlevlerini ilgili türün işlevleriyle sentezlemenin önemi vurgulanmış ve fıkra metni üzerinden bir toplumun kültürel unsurları ve değerleri tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kahramanmaraş fıkraları
• Ökkeş Ede
• kod
• imge
• işlev

ANALYSIS OF THE KAHRAMANMARAŞ JOKE TITLED "HE NEVER GOT SATISFIED" IN TERMS OF CODES, IMAGES, FUNCTIONS, AND NARRATIVE FRAMEWORK

Öz

The joke is a genre that reflects the sociocultural structure of the society in which it emerges, can be reshaped according to the narrative context, and enables effective communication of intended messages. This study examines the images, functions, and codes in the joke titled Hiç Doyacağı Yokmuş, identified in Kahramanmaraş, at the narrative level. The study employs two main approaches: Jakobson’s theory of language functions and the functional theory of folklore. These approaches were chosen because of the joke genre's function in everyday language and communication. The study has an interdisciplinary character in terms of its methodology and theoretical framework. The findings reveal that certain place names, geographical and climatic characteristics, and economic and sociocultural features of Kahramanmaraş are reflected in the joke and play a significant role in its formation. The widespread local use of the name Ökkeş, derived from Hz. Ukkaşe, is also reflected in the text. Drawing on Malinowski’s theory of basic needs and cultural responses, the study also examines how elements such as tarhana and kömbe function as cultural codes. The study emphasizes the joke genre's functionality and the importance of combining language functions with genre-specific functions.

Anahtar Kelimeler

• Kahramanmaraş jokes
• Ökkeş Ede
• code
• image
• function

Kaynakça

1. Akerson, F. (2005). Göstergebilime Giriş. Multilingual Yayınevi.
2. Aktulum, K. (2013). Folklor ve Metinlerarasılık. Çizgi Yayınları.
3. Altınkaynak, E., & Aşkaroğlu, V. (2024). Folklorun işlevleri üzerine eleştirel bir çözümleme. Folklor/Edebiyat, 30 (119), 607-620.
4. Assmann, J. (2022). Kültürel Bellek: Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik (A. Tekin, Çev.; 4. bs.). Ayrıntı Yayınları.
5. Bascom, W. R. (2019). Folklorun dört işlevi. (F. Çalış Çev.). M. Ö. Oğuz & S. Gürçayır (Ed.), Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 2 içinde (ss. 71–86). Geleneksel Yayınları.
6. Başgöz, İ. (1996). Protesto: Folklorun beşinci işlevi (fonksiyonu). Ö. Çobanoğlu & M. Özarslan (Ed.), Folkloristik: Umay Günay Armağanı içinde (ss. 1–4). Feryal Matbaası.
7. Beşirli, H. (2010). Yemek, Kültür ve Kimlik. Millî Folklor, 11 (87), 159–169.
8. Büyükkantarcıoğlu, N. (2006). Toplumsal Gerçeklik ve Dil. Multilingual Yabancı Dil Yayınları.

9. Can, N., & Erşahin, İ. (2022). Ökkeş yöresel isim. Kahramanmaraş Ansiklopedisi (Cilt 6, ss. 44–45). Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Yayınları.
10. Çobanoğlu, Ö. (2019). Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş. Akçağ Yayınları.
11. Dede, A. (2025). Komşuluk geleneği, dijital kültür ve sanal toplulukta komşuluk ilişkileri. Uluslararası Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi (UDEKAD), 8 (1), 172-184. DOI: https://doi.org/10.37999/udekad.1612468
12. Derleme Sözlüğü, (2009). Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü. (3. Cilt). Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Dittmar, N. (1980). Soziolinguistik. Athenaum Verlag.
14. Dundes, A. (1998). Halk Kimdir. (M. Ekici, Çev.). Millî Folklor, 5(37), 139–153.
15. Ekici, M. (2011). Halk Bilgisi(Folklor) Derleme ve İnceleme Yöntemleri. Geleneksel Yayıncılık.
16. Elçin, Ş. (2004). Halk Edebiyatına Giriş. (8. Baskı). Akçağ Yayınları.
17. Erşahin, İ. (2005). Kahramanmaraş Fıkra Tipleri. I. Kahramanmaraş Sempozyumu, (Cilt 2, (ss. 919–923). MARAŞDER-Kahramanmaraş Belediyesi.
18. Foucault, M. (2003), İktidarın Gözü Seçme Yazılar 4. (I. Ergüden, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
19. Gezer, S. (2023). Sözlü Tarih Yaklaşımının Folklor Çalışmaları İçin Önemi. Folklor Akademi Dergisi, 6 (2), 955–967. DOI: https://doi.org/10.55666/folklor.1319956
20. Güncel Türkçe Sözlük (https://sozluk.gov.tr/) (Erişim tarihi: 13.08.2026)
21. Jakobson, R. (1987). Linguistics and poetics. In K. Pomorska & S. Rudy (Eds.), Language in literature (pp. 62–94). Belknap Press of Harvard University Press.
22. Jakobson, R. (2002). Two aspects of language and two types of aphasic disturbances. In R. Fundamentals of language (pp. 69–97). Mouton de Gruyter.
23. Kalaycı, Ü. (2010). Fıkralardaki Kahramanmaraş. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 6, 68-87. https://izlik.org/JA54GU76DF
24. Kalaycı, Ü. (2012). Kahramanmaraş Fıkraları. Kitap Atelyesi.
25. Kalaycı, Ü. (2013). Fıkralarla Günümüze Gelen Osmanlı Dönemindeki Maraş. Uluslararası Osmanlı Döneminde Maraş Sempozyumu (Cilt 3, ss. 409–417). Kahramanmaraş Belediyesi.
26. Kasap, S. (2021). Sosyodilbilim. Akademisyen Kitabevi.
27. Kılıç, V. (2007). Dilin İşlevleri: Metin Eylem Kuramı Yaklaşımı. Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi/Journal of Social Sciences, 1 (2), 124–138. https://izlik.org/JA23DL36NW
28. König, G. (1985). Toplum Dilbilimin Tarihsel Dilbilime Katkıları. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 3(2), 33–42. https://izlik.org/JA85ZL28BA
29. Malinowski, B. (2020). Bilimsel Bir Kültür Teorisi. (D. Uludağ, Çev.; 2. bs.). Doğubatı Yayınları.
30. Oğuz, M. Ö., Aykanat, N. & Karagöz, A. (2006). Kentler ve İmgesel Yemekler. Gazi Üniversitesi THBMER Yayını.
31. Rifat, M. (1999). Gösterge Eleştirisi. Kaf Yayıncılık.
32. Rifat, M. (2000). ΧΧ. Yüzyılda Dilbilim ve Göstergebilim Kuramları 1. Tarihçe ve Eleştirel Düşünceler. Yapı Kredi Yayınları.
33. Sözbilici, Ş. (2025). Ökkeş Ede Fıkraları. Çıra Genç Yayınları.
34. Sözen, E. (1999). Söylem. Paradigma Yayınları.
35. Şimşek, E. (2015). Türk Halk Edebiyatı Anlatı Türleri İçerisinde Fıkraların Yeri. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 3(6), 195–234.
36. Toklu, M. O. (2018). Dilbilime Giriş. Akçağ Yayınları.
37. Van Dijk, T. A. (1988). News analysis: Case studies of international and national news in the press. Lawrence Erlbaum Associates.
38. Vardar, B. (2001). Dilbilimin Temel Kavram ve İlkeleri. Multilingual Yayınevi.
39. Yıldırım, D. (1998). Türk Bitiği: Araştırma/İnceleme Yazıları. Akçağ Yayıncılık.
40. Yıldırım, D. (2016). Türk Edebiyatında Bektaşi Fıkraları. Akçağ Yayıncılık.
41. Yıldız, E., & Ak, M. (2002). Doğu Karadeniz’de Kültürel Kimlik. Çatı Kitapları.
42. Yolcu, M. (2002). Dil: İşlevi, Çeşitleri ve Alanları Bağlamında Kavramsal Bir İnceleme. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 2 (1), 67–96. https://izlik.org/JA96BT86ES