AMONG THE DEAD, WITHIN LIFE: CEMETERIES AS SPACES OF ORIENTAL REPRESENTATION IN LONG 19TH CENTURY ISTANBUL

Öz

This study aims to reveal travelers' Oriental imaginings through how cemeteries are depicted in travelogues about the Ottoman capital during the long 19th century. The main argument of the article is that cemeteries are Oriental representational spaces that provide insights into the way of life of the "other," produce discourse, and create perceptions. The study uses qualitative research and analyzes 14 French travelogues using critical discourse analysis methods. The research shows that cemeteries contain important information on many issues, from society's view of death and the mourning process to beliefs in life after death and cultural practices. In the formation of Orientalist discourse, cemeteries are instrumentalized to establish differences between East and West, to stereotype discourse, or to reproduce stereotyped discourse. This instrumentalization is carried out around four themes: (i) the intertwining of life and death in Ottoman society, (ii) the relationship that Ottoman society, especially Muslims, has with death and its difference from that of Christians, (iii) cypress trees, (iv) gravestones. Additionally, it's possible to argue that not every "Oriental" is equally Orientalized; there is a stratification among Orientals.

Anahtar Kelimeler

• death
• cemetery
• Orientalism
• Ottoman Empire
• travelogue

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

ÖLÜLERİN ARASINDA, YAŞAMIN İÇİNDE: UZUN 19. YÜZYIL İSTANBUL'UNDA BİR ŞARK TEMSİL MEKÂNI OLARAK MEZARLIKLAR

Öz

Bu çalışmanın amacı, uzun 19. yüzyılda Osmanlı başkentine dair yazılan seyahatnamelerde seyyahların Şark tahayyüllerini mezarlık anlatıları üzerinden ortaya koymaktır. Makalenin temel iddiası, mezarlıkların “öteki”nin yaşama şekline dair fikir veren, söylem üreten ve algı yaratan Şark temsil mekânlarından olduğudur. Çalışma nitel bir araştırmaya dayanmakta ve 14 Fransızca seyahatname, eleştirel söylem analizi metodu ile analiz edilmektedir. Yapılan araştırma sonucunda, mezarlıkların toplumun ölüme bakışından yas sürecine, ölümden sonra hayata dair inancından kültürüne kadar birçok konuda önemli bilgiler içerdiği söylenebilir. Şarkiyatçı söylemin oluşumundaysa mezarlıklar, Doğu ile Batı arasındaki farkı kurmakta, söylemi klişeleştirmekte ya da klişeleşmiş söylemi yeniden üretmekte araçsallaştırılmaktadır. Bu araçsallaştırma dört tema etrafında gerçekleştirilmiştir: (i) Osmanlı toplumunda ölümle yaşamın iç içe geçmesi, (ii) Osmanlı toplumunun, özellikle Müslümanların, ölümle kurduğu ilişki ve bunun Hıristiyanlardan farkı, (iii) servi ağaçları, (iv) mezar taşları. Buna ek olarak, her “Şarklı”nın aynı düzeyde Şarklılaştırılmadığından, Şarklılar arasında bir katmanlaşma olduğundan bahsetmek mümkündür.

Anahtar Kelimeler

• ölüm
• mezarlık
• Şarkiyatçılık
• Osmanlı İmparatorluğu
• seyahatname

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. Abdel-Malek, A. (1963). Orientalism in crisis. Diogenes, 11(44), 103-140.
2. Aça, M. & Yolcu, M. A. (2016). Halk Bilgisinin İnanış Temelli Temsilleri. M. Aça Ed. Halk Bilimi El Kitabı (ss. 416-547). Kömen Yayınları.
3. Anonim (2022). Binbir Gece Masalları (Â. Ş. Onaran, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
4. Asadi, Y. (2023). İranlı Yolcuların Gözünden Osmanlı İstanbul’u (1802-1905). İletişim Yayınları.
5. Bareilles, B. (2003). İstanbul’un Frenk ve Levanten Mahalleleri (A. Berktay, Çev.). Güncel Yayıncılık.
6. Bozkurt, N. (2004). Mezarlık, Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 519-522.
7. Cebeci, M. A. (2009). İstanbul Peyzaj Kültüründe Servi Ağacının Yeri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Bilgi Üniversitesi.
8. Çetin, N. (2021). Mezartaşlarının kimlik temsili: Sakarya Erenler Mezarlığı. Kesit Akademi Dergisi, 7 (26), 376-394. https://izlik.org/JA89CB64RM

9. Çetin, O. (2019). Osmanlı mezar taşları etrafında gelişen kültür ve medeniyet dünyası üzerine bir inceleme (Eyüp örneği). Anadolu Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(2), 113-122. https://izlik.org/JA26DA22JZ
10. Çetin, Y. (2010). Eski bir Osmanlı kaza merkezi olan Eleşkirt Toprakkale Köyü’nde Osmanlı dönemi mezarlıkları ve mezar taşları. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 21, 35-53. https://izlik.org/JA92XE28KJ
11. Çilli, Ö. (2023). Osmanlı’da Eğlence, İletişim Yayınları. Eldem, E. (2003). Osmanlı mezar taşlarında gelenek ve modernlik; değişen ölüm, Toplumsal Tarih, 110, 41-51.
12. Eldem, E. (2005). Death in Istanbul: Death and Its Rituals in Ottoman-Islamic Culture, Ottoman Bank Archives and Research Centre.
13. Eldem, E. (2012). Ölümüne Kopya: Osmanlı Mezar Taşı Geleneğinde Metin Aktarımı Hakkında. Bir Allame-i Cihan: Stefanos Yerasimos (1942-2005). Kitap Yayınevi, 235-260.
14. Fairclough, N. (2001). Critical Discourse Analysis as a Method in Social Scientific Research. R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of Critical Discourse Analysis. (pp. 95-120). Sage.
15. Flandin, E. (2014). İstanbul (L’Orient) 19. Yüzyıl (O. Koloğlu, Çev.). Zodyak Yayınları.
16. Gautier, T. (2018). İstanbul: Dünyanın En Güzel Şehri (N. Yiğitler, Çev.). Profil Kitap.
17. Hélys, M. (2011). Kapalı Bahçe (A. Altınel, Çev.). GiTa Yayınları.
18. Hızlı, M. (1999). Osmanlı dönemi Bursa mezarlıkları. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(1), 135-147. https://izlik.org/JA49SA29DN
19. Hobsbawm, E. (1999). İmparatorluk Çağı: 1875-1914 (V. Aslan, Çev.). Dost Kitabevi.
20. Hobsbawm, E. (2003a). Devrim Çağı: Avrupa 1789-1848 (B. S. Şener, Çev.). Dost Kitabevi.
21. Hobsbawm, E. (2003b). Sermaye Çağı: 1848-1875 (B. S. Şener, Çev.). Dost Kitabevi.
22. Hodgson, M. G. (1993). Rethinking World History: Essays on Europe, Islam and World History. Cambridge University Press.
23. Işın, E. (2023). İstanbul’da Gündelik Hayat. Yapı Kredi Yayınları. Johnson, B. (2015). 1453’ten günümüze İstanbul’un Hristiyan ve Yahudi mezarlıkları. Büyük İstanbul Tarihi, 5, 418-427.
24. Karadavut, S. ve Tuksal, H. (2025). Mezarlıkta statü, kimlik, cinsiyet: Gölbaşı mezarlığı üzerine nitel bir araştırma. Kalemname Dergisi, 10(19), 59-76. https://izlik.org/JA29ME54NS
25. Karayaman, M. ve İnal, B. (2017). Seyahatnamelere göre 19. yüzyılda Anadolu’da yaşayan Türklerin mezar kültürü, Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(4), 675-689. https://doi.org/10.12780/usaksosbil.371744
26. Kaşıkcı, H. (2026). İstanbul'da Kadınlar ve Milletler: Uzun 19. Yüzyılda Batılı Seyahatnamelerde Şarkiyatçı İmgelem (Doktora Tezi), Hacettepe Üniversitesi.
27. Koca, B. ve Ergönül, E. (2018). Şili’de Gizlice ve Kafamda Bir Tuhaflık kitapları üzerinden neoliberalizmin mekâna ve belleğe etkisi, Toros Üniversitesi İİSBF Sosyal Bilimler Dergisi, 5(8), 6-25. https://izlik.org/JA36TE77FE
28. Kucur, S. S. (2015a). Mezartaşları. Büyük İstanbul Tarihi, 5, 435-441.
29. Kucur, S. S. (2015b). İstanbul’un tarihi Müslüman mezarlıkları. Büyük İstanbul Tarihi, 5, 428-457.
30. Lamartine, A. de. (1971). Alphonse de Lamartine ve İstanbul Yazıları. Yenilik Basımevi.
31. Le Corbusier (2021). Şark Seyahati: İstanbul 1911 (A. Tümertekin, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
32. Loti, P. (2020). Doğu’daki Hayalet, Ezr Yayıncılık. Lowe, L. (1992). Critical Terrains: French and British Orientalisms. Cornell University Press.
33. Martin, G. (2007). İstanbul’a Seyahat (İ. Yergüz, Çev.). İstiklal Kitabevi.
34. Needham, J. (2018). Within the Four Seas: The Dialogue of East and West. University of Toronto Press.
35. Nerval, G. de (2021). Doğu’da Seyahat (S. Hilav, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
36. Olivier, G. A. (2024). Türkiye Seyahatnamesi (O. Gökmen, Çev.). Kronik Yayınları.
37. Özgeriş, M. M.; Karahan, F. ve Özgeriş, M. (2022). Servi ağacının Türk kültürü ve peyzajında kazandığı anlamların Hayâlî’nin ‘Serv’ redifli kasidesindeki yansımaları, Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(1), 273-287. https://doi.org/10.18506/anemon.960603
38. Parquet, R. du (2008). İstanbul’da Bir Yıl. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
39. Said, E. (2021). Şarkiyatçılık (B. Yıldırım, Çev.). Metis Yayınları. Tancoigne, J. M. (2003). İzmir’e, Ege Adalarına ve Girit’e Seyahat (E. Eyüboğlu, Çev.). Büke Yayınları.
40. Tanpınar, A. (2019). Beş Şehir. Dergâh Yayınları.
41. Texier, C. (2002). Küçük Asya: Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi (A. Suat, Çev.). Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı.
42. Tunçer, A. (2019). Şehrin bir parçası olarak mezarlıkların değişimi. Uluslararası Ekonomi ve Siyaset Bilimleri Akademik Araştırmalar Dergisi, 3(7), 14-23. https://izlik.org/JA72YW46JM
43. Valon, A. de (2015). Abdülmecit Dönemi’nde Türkiye Doğu’da Bir Yıl (İ. Yerguz, Çev.). Say Yayınları.
44. Wodak, R. (2001). What CDA is about – a summary of its history, important concepts and its developments, R. Wodak and Michael Meyer (Eds.), Methods of Critical Discourse Analysis. (pp. 1-13). Sage.