BÖBÜRLENMEK FİİLİNİN ETİMOLOJİSİNDE SOMATİK BİR AÇIKLAMA DENEMESİ

Öz

Bu çalışmada Türkçede beden organı adları üzerinden gerçekleşen anlam genişlemeleri ve bu yapıların fiil türetimindeki işlevleri böbürlen- fiili özelinde incelenmektedir. Çalışmanın temel amacı, literatürde çoğunlukla Farsça bebr “kaplan” kelimesiyle ilişkilendirilen böbürlen- fiilinin kökenini Türkçenin iç yapısal dinamikleri açısından yeniden değerlendirmek ve böbürlen- fiilini bögür/böğür kelimesiyle ilişkilendiren yeni bir etimolojik açıklama önermektir. Bu doğrultuda tarihî ve çağdaş Türk lehçelerine ait sözlük ve metin verileri karşılaştırmalı olarak ele alınmış; bögür/böğür kelimesinin biçim ve anlam gelişimi ile +lAn- isimden fiil yapım ekinin işlevi birlikte değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda bögür > böğür > bövür > böbür biçimindeki gelişimin Türkçede tanıklanan ses değişmeleri çerçevesinde değerlendirilebileceği; “yan, gövdenin yan kısmı” anlamındaki bögür kelimesinin bedensel görünüş ve duruşla ilişkili anlamlardan hareketle “kabarmak, kendini büyük göstermek” gibi davranış bildiren anlamlara uzanan bir anlam gelişimine kaynaklık etmiş olabileceği görülmüştür. Ayrıca +lAn- yapısının beden organı ve durum adlarından davranış bildiren fiiller türetmedeki işlevi, böbürlen- yapısının biçim bilgisel açıklamasını desteklemektedir. Sonuç olarak bu çalışmada böbürlen- fiilinin yalnızca Farsça bebr kökeniyle açıklanması yerine, bögür/böğür > bövür > böbür biçim gelişimi ve +lAn- eki temelinde Türkçe içi bir etimolojik açıklama önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Böbürlen-
• bögür/böğür
• +lAneki
• anlam gelişimi
• etimoloji.

Destekleyen Kurum

Yok

Etik Beyan

Yazar, çalışmada bilimsel ve etik ilkelere uyulduğunu ve yararlanılan tüm kaynakların belirtildiğini beyan eder.

SOMATİC APPROACH TO THE ETYMOLOGY OF BÖBÜRLENMEK

Öz

This study examines semantic extensions involving body-part nouns in Turkish and the functions of these structures in verb formation, with particular focus on the verb böbürlen-. The main aim of the study is to reconsider the etymology of the verb böbürlen-, which has generally been associated in the literature with the Persian word bebr “tiger,” in terms of the internal structural dynamics of Turkish, and to propose a new etymological explanation linking böbürlen- to the word bögür/böğür. To this end, lexical and textual data from historical and contemporary Turkic varieties are examined comparatively, with particular attention to the formal and semantic development of bögür/böğür and the function of the +lAn- denominal verb-forming suffix. The analysis indicates that the development bögür > böğür > bövür > böbür can be evaluated within the framework of sound changes attested in Turkish, and that the word bögür, meaning “side, lateral part of the body,” may have provided the basis for a semantic development from meanings associated with bodily appearance and posture to behavior-related meanings such as “to swell up” and “to make oneself appear important.” Furthermore, the function of the +lAn- structure in deriving behavior-denoting verbs from body-part and state nouns supports the morphological analysis of böbürlen-. Consequently, this study proposes an internal Turkish etymological explanation for böbürlen- based on the development bögür/böğür > bövür > böbür and the +lAn- suffix, rather than limiting the explanation to its proposed Persian origin from bebr.

Anahtar Kelimeler

• Böbürlen-
• bögür/böğür
• +lAn- suffix
• semantic development
• etymology.

Destekleyen Kurum

No

Etik Beyan

The author declares that scientific and ethical principles were followed and all sources were properly cited.

Kaynakça

1. Akalın, M. (2001). Dil Yazıları (Recep Toparlı, Haz.). TDK Yayınları.
2. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks (Kemal Eraslan, Osman Fikri Sertkaya & Nuri Yüce, Haz.). TDK Yayınları.
3. Ata, A. (2019). Rabgūzî Kısasü’l-Enbiyâ (Peygamber Kıssaları). TDKYayınları.
4. Baş, M. & Büyükkantarcıoğlu, N. (2019). Türkçe Beden Bölümü İçeren Deyimlerde Üzüntü Eğretilemeleri ve Düzdeğişmeceleri. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 30(2), 273–294.
5. Banguoğlu, T. (2011). Türkçenin Grameri. TDK Yayınları.
6. Caferoğlu, A. (1971). Türkçede V Morfemi. Türkiyat Mecmuası, 16, 27-38.
7. Clauson, S. G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford University Press.
8. Cin, A. & Işık, D. (2020). Eski Türkçeden Günümüze +lA- İsimden Fiil Yapım Eki. Mediterranean Journal of Humanities, 10, 79–115. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mjh/article/1418849.

9. Deny, J. (2012). Türk Dil Bilgisi (Ali Ulvi Elöve, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
10. Eckmann, J. (2014). Nehcü’l-Ferâdîs (Semih Tezcan, Hamza Zülfikar, Haz., Aysu Ata, Dizin-Sözlük). TDK Yayınları.
11. Ercilasun, A. B. & Akkoyunlu, Z. (2018). Dîvânu Lügâti’t-Türk. TDK Yayınları.
12. Eren, H. (2020). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. TDK Yayınları.
13. Erman, A.C. (2022). Türk Dilinin Köken Sözlüğü. Sarmal Kitabevi.
14. Ergin, M. (2012). Türk Dil Bilgisi. Bayrak Yayınları.
15. Eyuboğlu, İ. Z. (2004). Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü. Sosyal Yayınları.
16. Gökçür, E. (2012). Van Gölü havzası ağızları [Doktora]. Fırat Üniversitesi.
17. Gülensoy, T. (2018). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. Bilge Kültür Sanat.
18. Gülsevin, G. (2011). Eski Anadolu Türkçesinde Ekler. TDK Yayınları.
19. Karaağaç, G. (2013). Türkçenin Dil Bilgisi. Akçağ Yayınları.
20. Karaağaç, G. (2024). Türkçenin Kökteşler Sözlüğü. Akçağ Yayınları.
21. Kültür Bakanlığı. (1991). Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü.
22. Meninski, F. M. (1780). Lexicon Arabico-Persico-Turcicum. Vienna.
23. Nişanyan, S. (2018). Nişanyan Sözlük: Çağdaş Türkçenin etimolojisi. Liber Plus.
24. Ocak, A. (2025). İdil ağzı/Şırnak [Yüksek lisans]. Batman Üniversitesi.
25. Özeren, M. (2010). Kırgız Türkçesindeki Rusça Alıntı Sözcükler ve Bu Sözcüklerdeki Ünsüz Olayları. Journal of World of Turks, 2(2), 227-241.
26. Özeren, M. & Yeşim Ç. (2024). Çağdaş Türk Lehçelerinde Süreksizleşme. Hamkor Konferensiyalar 1(4), 128-135. Şirin, H. (2019). Sözcük Hikâyeleri. Bilge Kültür Sanat.
27. Toparlı, R. (2000). Ahmet Vefik Paşa Lehce-i Osmânî. Türk Dil Kurumu Yayınları.
28. Toparlı, R., Vural, H. & Karaatlı, R. (2007). Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. TDK Yayınları.
29. Türk Dil Kurumu. (2019). Derleme Sözlüğü.
30. Türk Dil Kurumu. (2019). Tarama Sözlüğü.
31. Türk Dil Kurumu. (2023). Türkçe Sözlük.
32. Ünlü, S. (2013). Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Eğitim Kitabevi.
33. Wilkens, J. (2021). Eski Uygurca El Sözlüğü. Universitätsverlag Göttingen.
34. Yavuzarslan, P. (2023). Şemseddin Sami: Kamus-ı Türkî. TDK Yayınları.