TÜRK TİYATRO ÇEVİRİSİ TARİHİNİN DİJİTAL YOLLARLA YENİDEN KEŞFİ (1923-1973): BİBLİYOMETRİK BİR ANALİZ

Öz

Bir araştırma yöntemi olarak bibliyometri, büyük ölçekli ve dağınık verileri derlemek ve analiz etmek amacıyla kullanılır. Bu şekilde gizli kalmış örüntüler ve ampirik temelden yoksun iddialar test edilmiş olur. Bu çalışmada bibliyometrik yöntem, dijital araçlar ve yapay zekâ (YZ) aracılığıyla, 1923 ile 1973 arasındaki çeviriler mercek altına alınarak Türk tiyatro çevirisi tarihindeki ortak eğilimler ve sapmalar incelenmektedir. Bu doğrultuda yazarlar; (1) optik karakter tanıma (OCR) yöntemiyle basılı tiyatro bibliyografyalarını dijitalleştirmiş, (2) bir YZ modeli kullanarak bu dosyalardan veri çıkarmış ve (3) dil, yazar, çevirmen, yayınevi ve basım yılına göre sınıflandırılmış 841 farklı çeviri oyun kaydından oluşan bir bibliyometrik veri seti oluşturmuştur. Analiz sonuçları; Fransızca (%38,9) ve İngilizce (%24,4) kaynak metinlerin belirgin bir baskınlığa sahip olduğunu ve 1940'lardaki devlet destekli Tercüme Bürosu döneminde ve 1960'lardaki özel tiyatro atılımında belirgin üretim zirveleri yaşandığını ortaya koymaktadır. Ayrıca veriler, yalnızca Millî Eğitim Bakanlığı'nın kataloglanan repertuvarın yarısından fazlasını (443 başlık) oluşturmasıyla, devlet hamiliğine yönelik kurumsal bağımlılığı göstermektedir. Bu araştırma; bibliyometri, dijitalleştirme ve YZ bileşiminin çeviri tarihinin yeterince incelenmemiş yönlerini aydınlatmada nasıl kullanılabileceğini ortaya koymaktadır. Çalışma aynı zamanda çeviribilim alanındaki araştırmacıların dijital beşerî bilimlerin (DH) araştırma yöntemlerini benimsemelerini teşvik etmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• bibliyometri
• çeviri tarihi
• tiyatro çevirisi
• dijital beşeri bilimler
• yapay zekâ

Etik Beyan

Herhangi bir etik ihlal bulunmamaktadır.

A DIGITAL RE-EXPLORATION OF THEATRE TRANSLATION HISTORY IN TÜRKİYE (1923-1973): A BIBLIOMETRIC ANALYSIS

Öz

As a research method, bibliometrics is used to compile and analyse large-scale, scattered data. It detects hidden patterns and tests claims that lack empirical basis. This study explores the potential of bibliometrics, digital tools and artificial intelligence (AI) to excavate the history of theatre translation in Türkiye from 1923 to 1973 with the purpose of illuminating common trends and heterogeneities. To this end, the authors (1) used optical character recognition (OCR) to digitise multiple in-print theatre bibliographical sources, (2) extracted data from the digitised files using an AI model, and (3) constructed a bibliometric dataset comprising 841 distinct translated play entries categorized by language, author, translator, publisher, and publication year. The analysis reveals a marked dominance of French (38.9%) and English (24.4%) source texts, alongside distinct production peaks during the state-sponsored Translation Bureau era of the 1940s and the private theatre boom of the 1960s. Furthermore, the data reveal an institutional reliance on state-driven patronage, with the Ministry of National Education alone accounting for over half of the catalogued repertoire (443 titles). This research demonstrates how a combination of bibliometrics, digitisation and AI can be employed to shed light on under-researched aspects of translation history. It also aims to encourage researchers working in Translation Studies to embrace research methods of digital humanities (DH).

Anahtar Kelimeler

• bibliometrics
• translation history
• theatre translation
• digital humanities
• artificial intelligence

Etik Beyan

We detected no ethical violations.

Kaynakça

1. Aixelá, J. F. (2004). The study of technical and scientific translation: An examination of its historical development. The Journal of Specialised Translation, (1), 29–49. https://doi.org/10.26034/cm.jostrans.2004.830
2. And, M. (1984). Atatürk and the arts with special reference to music and theater. In J. M. Landau (Ed.), Atatürk and the modernization of Turkey (pp. 215–232). Brill. https://doi.org/10.4324/9780429050213-14
3. Berk Albachten, Ö. (1999). Translation and Westernisation in Turkey (from the 1840s to the 1980s) [Doctoral dissertation, University of Warwick]. http://wrap.warwick.ac.uk/4362/
4. Berk Albachten, Ö. (2001). Ulusların ve ulusal kimliklerin oluşturulmasında çeviri yöntemlerinin rol ve işlevi. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (4), 49–66. https://izlik.org/JA93GS89WG
5. Berk Albachten, Ö. (2006). Translating the “West”: The position of translated Western literature within the Turkish literary polysystem. RiLUnE, 4, 1–18. http://rilune.org/images/mono4/4_Berk.pdf
6. Berk Albachten, Ö., & Tahir Gürçağlar, Ş. (2019). The making and reading of a bibliography of retranslations. In Ö. Berk Albachten & Ş. Tahir Gürçağlar (Eds.), Perspectives on retranslation: Ideology, paratexts, methods (pp. 212–230). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203702819-12
7. BITRA. (2025). Bibliography of interpreting and translation. https://doi.org/10.14198/bitra
8. Borcaklı, S., & Koçer, G. (1973). Cumhuriyet dönemi Türkiye tiyatro bibliyografyası. Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı.

9. Brown, H., Toepfer, R., & Wesche, J. (Eds.). (2025). Early modern translation and the digital humanities. J.B. Metzler. https://doi.org/10.1007/978-3-662-70483-7
10. Buttanrı, M. (2006). Türk edebiyatında tiyatro: Cumhuriyet devri. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 8, 203–244. https://izlik.org/JA76SK35PS
11. Cronin, M. (2010). The translation crowd. Tradumàtica Tecnologies de La Traducció, (8), 1–7. https://doi.org/10.5565/rev/tradumatica.100
12. Demirbaş, B. (2025). İki dillilik ve Türkçe: VOSviewer tabanlı bibliyometrik bir analiz. Uluslararası Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi (UDEKAD), 8 (1), 26-44. DOI: https://doi.org/10.37999/udekad.1576570
13. Elgül, C. (2022). Tracing lives in Turkish: The making of a bibliography of biography. In G. Silva & M. Radicioni (Eds.), Recharting territories: Intradisciplinarity in translation studies (pp. 123–147). Leuven University Press. https://doi.org/10.11116/9789461667342
14. Erkazancı Durmuş, H. (2020). Pierre Bourdieu sosyolojisi ışığında Türk tiyatro alanında çevirinin rolü ve Dostlar Tiyatrosunun konumu. Hiperyayın.
15. Genealogies of Knowledge Research Network. (2026). Genealogies of knowledge: The evolution and contestation of concepts across time and space. Retrieved May 10, 2026, from https://genealogiesofknowledge.net/about/
16. Grbić, N. (2013). Bibliometrics. In Y. Gambier & L. van Doorslaer (Eds.), Handbook of translation studies (Vol. 4, pp. 20–24). John Benjamins. https://doi.org/10.1075/hts.4.bib2
17. Greilich, S., & Lüsebrink, H.-J. (2025). Dimensions of translation in the context of French encyclopaedism in the age of Enlightenment: The Encyclopaedias database. In H. Brown, R. Toepfer, & J. Wesche (Eds.), Early modern translation and the digital humanities (pp. 105–124). J.B. Metzler. https://doi.org/10.1007/978-3-662-70483-7_7
18. Horzum, Ş., & Ağın, B. (2021). A chronological bibliography of Turkish literature in English translation: 2004–2020. Translation Review, 110(1), 39–47. https://doi.org/10.1080/07374836.2021.1939214
19. Huang, Q., & Xin, X. (2020). A bibliometric analysis of translation criticism studies and its implications. Perspectives, 28(5), 737–755. https://doi.org/10.1080/0907676X.2020.1740750
20. Jiang, J., & Ma, H. (2022). Book translation policy of China Foreign Languages Bureau from 1949 to 1999: A historical and bibliometric perspective. Perspectives, 30(5), 760–775. https://doi.org/10.1080/0907676X.2021.2014913
21. Kaysı, Ö. (1987). Devlet tiyatrolarında oynanan oyunların bibliyografyası (I–VII). Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü Yayınları.
22. McDonough Dolmaya, J. (2023). Digital research methods for translation studies (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003083986
23. Moralı, M., & Şahin, M. (2025). Research on translation and interpreting technologies in Türkiye through the lens of translation and interpreting studies: A bibliometric study. Söylem Filoloji Dergisi (Çeviribilim Özel Sayısı II), 202–218. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1600959
24. Öncü, M. T. (2017). Türkçe çeviriler bibliyografyası: Dünya edebiyatından çeviriler. Hiperyayın.
25. Paker, S., & Yılmaz, M. (2004). A chronological bibliography of Turkish literature in English translation: 1949–2004. Translation Review, 68(1), 15–18. https://doi.org/10.1080/07374836.2004.10523860
26. Pan, F., & Wu, X. (2023). Mapping intellectual structures and research trends of translation studies: A bibliometric analysis from 2007 to 2021. Perspectives, 32(4), 736–757. https://doi.org/10.1080/0907676X.2023.2275750
27. Ping, Y. (2021). Towards two decades of journalistic translation research (2000-2019): a corpus-based bibliometric study of the Translation Studies Bibliography. Meta, 66(2), 406–426. https://doi.org/10.7202/1083185ar
28. Pritchard, A. (1969). Statistical bibliography or bibliometrics. Journal of Documentation, 25(4), 348–349. Renaissance Cultural Crossroads. (2026). https://doi.org/10.1108/eb026482
29. Renaissance cultural crossroads: An analytical and annotated catalogue of translations, 1473–1640. Digital Humanities Institute, University of Sheffield. Retrieved April 2026, from https://www.dhi.ac.uk/rcc/
30. Roig-Sanz, D., Fólica, L., & Ikoff, V. (2021). Translation in literary magazines. In E. Bielsa (Ed.), The Routledge handbook of translation and media (pp. 199–216). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003221678-16
31. Rovira-Esteva, S., Orero, P., & Aixelá, J. F. (2015). Bibliometric and bibliographical research in translation studies. Perspectives, 23(2), 159–160. https://doi.org/10.1080/0907676X.2015.1026361
32. Tahir Gürçağlar, Ş. (2008). The politics and poetics of translation in Turkey, 1923–1960. Rodopi. https://doi.org/10.1163/9789401205306
33. TSB. (2025). Translation Studies Bibliography. John Benjamins. https://doi.org/10.1075/tsb
34. Van Doorslaer, L. (2005). The indicative power of a key word system: A quantitative analysis of the key words in the Translation Studies Bibliography. Meta, 50(4). https://doi.org/10.7202/019858ar
35. Van Doorslaer, L., & Gambier, Y. (2015). Measuring relationships in translation studies: On affiliations and keyword frequencies in the Translation Studies Bibliography. Perspectives, 23(2), 305–319. https://doi.org/10.1080/0907676X.2015.1026360
36. Wakabayashi, J. (2019). Digital approaches to translation history. Translation & Interpreting, 11(2), 132–145. https://doi.org/10.12807/ti.111202.2019.a11
37. Wang, F., Humblé, P., & Chen, W. (2019). A bibliometric analysis of translation studies: A case study on Chinese canon The journey to the West. Sage Open, 9(4), 1–13. https://doi.org/10.1177/2158244019894268
38. Yirmibeşoğlu, Z., Dursun, O., Dalli, H., Şahin, M., Hodzik, E., Gürses, S., & Güngör, T. (2023). Incorporating human translator style into English–Turkish literary machine translation. In Proceedings of the 24th Annual Conference of the European Association for Machine Translation (pp. 419–428). European Association for Machine Translation. https://doi.org/10.48550/arXiv.2307.11457