DONALD DAVIDSON'IN DİL VE DOĞRULUK KURAMININ DİNÎ DİL TARTIŞMALARI AÇISINDAN İMKÂNI VE SINIRLARI

Öz

Bu çalışma, Donald Davidson’ın doğruluk kavramını merkeze alan anlam kuramını, din felsefesindeki dinî dilin anlamlılığı tartışması bağlamında incelemektedir. Doğal bir dildeki cümlelerin anlamının nasıl belirlendiği sorusu, çoğunlukla dil felsefesinin teknik bir meselesi olarak görülse de aslında din felsefesinin köklü bir problemiyle iç içedir: Tanrı, aşkınlık ve kutsallık gibi kavramlara dair önermeler bilişsel bir içerik taşır mı, yoksa doğrulanamadıkları için anlamdan yoksun mudur? Mantıksal pozitivizmin doğrulanabilirlik ölçütüyle dinî önermeleri anlamsız ilan etmesi, yirminci yüzyıl din felsefesinde bu ifadelerin statüsüne dair uzun bir tartışma başlatmıştır. Antony Flew’ün yanlışlanabilirlik itirazına karşı geliştirilen farklı cevaplar, hepsi bir dinî cümlenin anlamının doğruluk koşullarıyla mı yoksa bir yaşam biçimi içindeki kullanımıyla mı belirlendiği sorusu etrafında biçimlenmiştir. Çalışmanın amacı, Davidsoncu semantiğin bu tartışmaya ne ölçüde ışık tutabileceğini ve nerede yetersiz kaldığını göstermektir. Bu doğrultuda çalışma önce Davidson’ın kuramını kavramsal olarak yeniden kurar. Davidson’ın anlamı sözcük düzeyinden çok cümlenin bileşimsel yapısında arayan yaklaşımı, sonlu bir dil dağarcığından sonsuz sayıda cümlenin nasıl üretilip anlaşıldığını açıklama çabasıyla ele alınır. Ardından Davidson’ın Tarski’nin doğruluk tanımını bir anlam kuramına nasıl dönüştürdüğü, çeviri kavramından vazgeçip T-cümlelerinin doğruluğunu ölçüt alışı incelenir. T-cümlelerinin karşılaştığı yapısal ve sözcüksel müphemlik ile anlamsal paradoks sorunları, Türkçe örnekler üzerinden gösterilir. Son olarak Davidson’ın radikal yorum tasarısı ve bu tasarıyı mümkün kılan hayırseverlik ilkesi, yani konuşmacıyı büyük ölçüde tutarlı ve doğru kabul etme koşulu çözümlenir. Böylece kuramın anlam, doğruluk, yorum ve rasyonalite kavramlarını nasıl birbirine bağladığı ve Davidson’ın anlam kuramını hangi natüralist varsayımlar üzerine inşa ettiği ortaya konur. Bu inceleme temelinde, kuramın dinî dile uygulanışı iki yönlü biçimde değerlendirilir. İlk olarak, Davidson’ın bir cümlenin anlamlı sayılması için onun fiilen doğrulanmasını değil, yalnızca doğruluk koşullarının belirlenebilmesini yeterli görmesi, doğrulamacılığın dinî ifadelere yönelttiği eleştiriyi geçersiz kılan bir açılım sağlar. Bu açıdan Davidsoncu çerçeve, dinî önermelerin bilişsel değer taşıyabileceği bir zemin sunar ve dinî dili bir dil-oyununa hapseden fideist yaklaşımlara da bir seçenek oluşturur. Davidson’ın anlamı kullanımdan ve psikolojik içerikten koparıp kamusal ve bileşimsel bir yapıya bağlaması, dinî cümlelerin cemaate özgü kapalı bir alana hapsedilmeksizin çözümlenebilmesine imkân tanır. İkinci olarak ise kuramın kaplamsal karakteri, kutsalın idraki, iman ve yönelim gibi ancak içlemsel terimlerle kavranabilen unsurları kavrayışın dışında bıraktığından, dinî anlamın çözümlenmesinde belirleyici bir engele dönüşür. Doğruluk koşulları gözlemlenebilir olguya bağlanamayan aşkın önermeler, salt kaplamsal bir semantiğin ağından kaçar; hayırseverlik ilkesi ise kökten farklı bir metafizik konuşan dinî bir geleneği yorumlarken ya içeriği sekülerleştirir ya da kendi işlerliğini yitirir. Çalışma, Davidson’ın anlamı, bilgiyi ve zihinsel olanı kaplamsal olana indirgeme çabasının yol açtığı bu daralmanın, en açık biçimde dinî dilde görünür olduğunu savunur. Bu sav iki hat üzerinden temellendirilir: Bir yandan Davidson’ın kavramsal şemalar eleştirisinin dinlerarası anlama ve yorumlama pratiğine taşınmasıyla, öte yandan Gestalt kuramına ait bir bilişsel harita bulgusunun çözümlenmesiyle. Söz konusu bulgu, anlamlandırmanın salt uyaran-tepki eşleşmesine indirgenemeyeceğini, failin zihinsel temsilini zorunlu kıldığını gösterir; bu da Davidson’ın anlamı tümüyle gözlemlenebilir davranışa bağlayan tutumunun sınırını ortaya koyar. Sonuç olarak çalışma, doğruluk temelli bir semantiğin dinî anlamı tam olarak açıklayabilmesi için, zihinsel temsili göz ardı etmeyen bir çerçeveyle birlikte işletilmesi gerektiğini ileri sürer. Böylece dil felsefesi ile din felsefesinin, çoğu zaman ayrı yürütülen bu iki alanın, dinî dilin anlamlılığı sorunu ekseninde nasıl verimli biçimde kesiştiği gösterilmeye çalışılır.

Anahtar Kelimeler

• Din Felsefesi
• Donald Davidson
• Dinî Dil
• Doğruluk-Koşullu Anlam
• Radikal Yorum
• Kaplamsallık

Donald Davidson’s Theory of Language and Truth: Possibilities and Limits in Religious Language Debates

Öz

This study examines Donald Davidson's theory of meaning, which places the concept of truth at its center, within the debate over the meaningfulness of religious language. Its aim is to show how far Davidsonian semantics, often treated as a purely technical matter, can illuminate the cognitive value of religious propositions, and where it falls short. The study first reconstructs Davidson's approach of locating meaning in the compositional structure of the sentence rather than the individual word, his transformation of Tarski's definition of truth, the problems of ambiguity and paradox facing T-sentences, radical interpretation, and the principle of charity. On this basis, the theory's application to religious language is assessed in two directions. First, Davidson's requirement that a sentence count as meaningful not through verification but merely through the determinability of its truth conditions neutralizes the criticism verificationism directed at religious expressions. Second, the theory's extensional character, by excluding such elements as the apprehension of the sacred, faith, and intentionality, which can be conceived only in intensional terms, becomes a decisive obstacle in analyzing religious meaning. The study argues that this narrowing, produced by Davidson's effort to reduce meaning, knowledge, and the mental to the extensional, is most clearly visible in religious language. The claim is supported by carrying Davidson's critique of conceptual schemes into interpretive practice and by analyzing a cognitive-map finding from Gestalt theory. It concludes that a truth-based semantics, to account fully for religious meaning, must be complemented by a framework that does not disregard mental representation.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of Religion
• Donald Davidson
• Religious Language
• Truth-Conditional Meaning
• Radical Interpretation
• Inclusiveness

Kaynakça

1. Davidson, Donald. “Belief and the Basis of Meaning”. Inquiries into Truth and Interpretation. 141–154. New York: Clarendon Press, 2001.
2. Davidson, Donald. “On the Very Idea of a Conceptual Scheme”. Inquiries into Truth and Interpretation. 183–198. New York: Clarendon Press, 2001.
3. Davidson, Donald. “Radical Interpretation”. Inquiries into Truth and Interpretation. 125–139. New York: Clarendon Press, 2001.
4. Davidson, Donald. “Radical Interpretation Interpreted”. Philosophical Perspectives 8 (1994), 121–128.
5. Davidson, Donald. “The Folly of Trying to Define Truth”. The Journal of Philosophy 93/6 (1996), 263–278.
6. Davidson, Donald. “The Structure and Content of Truth”. The Journal of Philosophy 87/6 (1990), 279–328.
7. Davidson, Donald. “Theories of Meaning and Learnable Languages”. Inquiries into Truth and Interpretation. 1–15. New York: Clarendon Press, 2001.
8. Davidson, Donald. “Thought and Talk”. Inquiries into Truth and Interpretation. 155–170. New York: Clarendon Press, 2001.

9. Davidson, Donald. “Truth and Meaning”. Synthese 17/1 (1967), 304–323.
10. Davidson, Donald. “Truth and Meaning”. Inquiries into Truth and Interpretation. 17–36. New York: Clarendon Press, 2001.
11. Flew, Antony. “Theology and Falsification”. New Essays in Philosophical Theology. ed. Antony Flew and Alasdair MacIntyre. 96–99. London: SCM Press, 1955.
12. Hare, R. M. “Theology and Falsification: The University Discussion”. New Essays in Philosophical Theology. ed. Antony Flew and Alasdair MacIntyre. 99–103. London: SCM Press, 1955.
13. Hick, John. “Theology and Verification”. Theology Today 17/1 (1960), 12–31.
14. Köhler, Wolfgang. Gestalt Psychology. New York: Liveright, 1947.
15. Lepore, Ernie, and Kirk Ludwig. Donald Davidson: Meaning, Truth, Language, and Reality. Oxford: Clarendon Press, 2005.
16. Malpas, Jeff. “Donald Davidson”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward N. Zalta, 2019. Erişim 20 Temmuz 2021. https://plato.stanford.edu/entries/davidson/.
17. Mitchell, Basil. “Theology and Falsification: The University Discussion”. New Essays in Philosophical Theology. ed. Antony Flew and Alasdair MacIntyre. 103–105. London: SCM Press, 1955.
18. Nielsen, Kai. “Wittgensteinian Fideism”. Philosophy 42/161 (1967), 191–209.
19. Pagin, Peter. “Donald Davidson: Philosophy of Language”. Internet Encyclopedia of Philosophy. Erişim 20 Temmuz 2021. https://iep.utm.edu/dav-lang/.
20. Phillips, D. Z. “Religious Beliefs and Language-Games”. Ratio 12 (1970), 26–46.
21. Quine, Willard Van Orman. “Truth by Convention”. The Ways of Paradox and Other Essays. 77–106. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1976.
22. Quine, Willard Van Orman. Word and Object. Cambridge, MA: MIT Press, 1960.
23. Reece, Gregory L. “Language Games, Forms of Life and Conceptual Schemes: Wittgenstein, Davidson, and Religious Belief”. Sophia 41/2 (2002), 39–59.
24. Siebelt, Frank, and Alexander Ulfig. “Introduction: On Donald Davidson’s Philosophy, Language, Mind and Epistemology”. On Donald Davidson’s Philosophy. ed. Gerhard Preyer et al. vii–xx. Boston: Boston University, 1994.
25. Tolman, Edward C. “Cognitive Maps in Rats and Men”. Psychological Review 55/4 (1948), 189–208.
26. Wittgenstein, Ludwig. Philosophical Investigations. Translated by G. E. M. Anscombe. Oxford: Blackwell, 1953.