Stratejik Bir Bitkinin İzinde: Osmanlı'da Kenevir Üretimi, Ticareti ve Girişimcilik Faaliyetleri

Öz

Tarihsel süreçte çok yönlü işlevler üstlenen kenevir, stratejik bir ara mal niteliği kazanmıştır. Bu bağlamda kenevir bitkisinin tarihsel kökeni ve Osmanlı Devleti’ndeki ekonomik, sosyal ve girişimcilik boyutlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel veri setini Osmanlı arşiv belgeleri oluşturmakta, üretim süreçleri ve devlet politikaları bu belgeler ışığında değerlendirilmiştir. Bulgular, kenevirin özellikle donanma için stratejik bir tarımsal girdi olduğunu; halat, yelken bezi, çuval ve askeri tekstil üretiminde merkezi rol oynadığını ortaya koymaktadır. 17. yüzyılda Canik ve Kastamonu üretim merkezleri hâline gelirken, Tanzimat sonrası dönemde vergi muafiyetleri, tohum dağıtımı ve numune tarlalarıyla üretim teşvik edilmiştir. Ayrıca ip, çuval ve bez üretimine yönelik yerli girişimcilik faaliyetleri görülmüş, ancak sermaye yetersizliği nedeniyle sınırlı kalmıştır. Sonuç olarak çalışma, Osmanlı’da kenevirin çok yönlü işlevlerini ve stratejik önemini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• kendir
• kenevir
• tarım
• girişimcilik.

In Pursuit of a Strategic Plant: Hemp Production, Trade, and Entrepreneurial Activity in The Ottoman Empire

Abstract

Throughout history, hemp has assumed multifaceted functions and has emerged as a strategic intermediate good. In this context, the study aims to examine the historical origins of hemp and its economic, social, and entrepreneurial dimensions in the Ottoman Empire. Ottoman archival documents form the primary dataset, allowing us to assess production processes and state policies. The findings demonstrate that hemp functioned as a strategic agricultural input, particularly for the navy, playing a central role in the production of ropes, sails, sacks, and military textiles. By the seventeenth century, Canik and Kastamonu had become leading centers of cultivation, while in the post-Tanzimat period, production was encouraged through tax exemptions, seed distribution, and the establishment of model fields. In addition, local entrepreneurial initiatives in rope, sack, and cloth production emerged, although they remained limited due to shortages of capital. In conclusion, the study highlights the multifaceted functions of hemp in the Ottoman Empire and underscores its strategic importance.

Keywords

• hemp
• cannabis
• agriculture
• entrepreneurship

Kaynakça

1. Abel E. L. (1980). Marijuana: The First Twelve Thousand Years. Plenum Press.
2. Ağır S. (2017). Osmanlı İktisat Düşüncesinde Bir Kalkınma Stratejisi Olarak Örnek Alma. Türkiye’de İktisadi Düşünce (s.52-56) içinde. İstanbul: İletişim Yayınları.
3. Antik Mısır’da Keten Tarımı Tasviri. (t.y.). Erişim adresi: https://allianceflaxlinenhemp.eu/en/all-about-european-linen/flax-linen-in-history
4. Atharva Veda (t.y.). Kitap 11, Hymn 6.
5. Atılgan H. (1998). Çukurova Türküleri 1. Adana Valiliğinin Cumhuriyet'in 75. Yıl Armağanı (s.252) içinde. Ankara: Burcu Ofset.
6. Berkol C. (2008). Geçmişten Günümüze Anadolu’da Keten Dokumacılığı. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İstanbul.
7. Bostan İ. (1992). Osmanlı Bahriye Teşkilatı: XVII. Yüzyılda Tersane-i Amire. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
8. Bostan İ. (1996). Gemi. TDVİA, 14, 11-16.

9. Bostan İ. (2011). Tersâne-i Âmire. TDVİA, 40, 513-516.
10. Büyük İskender (t.y.Y.. Erişim adresi: https://www.hellenicarmors.gr/en/armor/great-alexander-linothorax/ ve https://blog.fabrics-store.com/2011/11/03/812/ ve https://aktuelarkeoloji.com.tr/kategori/arkeoloji/iskender-mozaigi
11. Clarke R. C. ve Merlin M. D. (2013). Cannabis: Evolution and Ethnobotany. University of California Press, 147(1), 149.
12. Çağatay N. (1947). Osmanlı İmparatorluğu’nda Reayadan Alınan Vergi ve Rüsumlar. AÜDTCFD, 5 (5), 483-511.
13. Dioscorides (t.y.). De Materia Medica, Book 4.
14. Doğru, C. (2008). Osmanlı toplumunda kapitalist-girişimci sınıfın ve insan tipinin oluşumunu engelleyen faktörler. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(1), 75-91.
15. Duwall C. (2014). Cannabis. London: Reaktion Books.
16. Emecen F. (1992). Başmuhasebe Kalemi. TDVİA, 5, 133-135.
17. Erkal, M. (2007). Öşür. TDVİA, 34, 97-100.
18. Genç M. (2007). Osmanlılar. TDVİA, 33, 525-532.
19. Güngör, F. (2015). Osmanlı Devleti zirai kredi teşkilatları 1863-1888 (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
20. Gürçay L. (1943). Gemici Dili. İstanbul: Deniz Matbaası.
21. Gürçay L. (1964). XVI-XVII. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
22. Hill J. (1952). Mesopotamian Medicine: A Study of Quennabu. Iraq, 14 (2), 95–102.
23. Hut D. (2011). Doğu Karadeniz’de Geleneksel Dokumacılık: Rize Keten Bezi (Feretiko) ve Sosyo-Ekonomik Etkileri. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 24, 23-62.
24. İnalcık H. ve Seyitdanlıoğlu M. (2006). Tanzimat Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu. İstanbul: Phoenix Yayınevi.
25. Jing Shennong Ben Cao (M.Ö. 2. yüzyıl). Klasik Çin tıbbı metni.
26. Kazhdan A. (Ed.) (1991). The Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford University Press.
27. Keleş S. (2013). Osmanlı İmparatorluğu Döneminde Rize Ekonomisinde Dokumacılık. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
28. Keten-Kenevir (1939). Ankara : T.C. Ziraat Vekâleti Neşriyatı.
29. Li L. H. (1974). An archaeological and historical account of cannabis in China. Economic Botany, 28 (4), 437–448.
30. Mechoulam R. ve Parker L.A. (2013). The endocannabinoid system and the brain. Annual Review of Psychology, 64, 21–47.
31. Nuhoğlu H. Y. (1993). Dârülaceze. TDVİA, 8, 512-514.
32. Ögel B. (1985). Türk Kültür Tarihine Giriş: Türklerde Giyecek ve Süslenme: Göktürklerden Osmanlılara, 5, 375-379. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
33. Öz M. (2007). Osmanlılar. TDVİA, 3, 534.
34. Panaino A. (2002). Haoma, Soma, and Cannabis: On the Possible Use of Narcotic Plants in Indo-Iranian Rituals.
35. Plinius (t.y.). Naturalis Historia, XIX. 72.
36. Ren G. et al (2021). Large-scale whole-genome resequencing unravels the domestication history of Cannabis sativa. Science Advances, 7 (29), 1-12.
37. Russo E. (2007). History of cannabis and its preparations in saga, science, and sobriquet. Chemistry & Biodiversity, 4 (8), 1614–1648.
38. Sayar A. G. (2000). Osmanlı İktisat Düşüncesi’nin Çağdaşlaşması, İstanbul: Ötüken Yayınları. Small E. ve Cronquist A. (1976). A practical and natural taxonomy for Cannabis. Taxon, 25 (4), 405–435.
39. Şahin M. ve Demiray A. (2019). Osmanlı İmparatorluğu’nda yabancılara verilen imtiyazların girişimcilik üzerine etkileri. International Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 5(25), 1702-1708.
40. Şevket M. (1983). Osmanlı Askeri Teşkilatı ve Kıyafeti. Ankara: Genelkurmay Atase Başkanlığı Kütüphanesi K.K.K. Ankara Basımevi.
41. Taş M. ve Tunç M. N. (2019). 18. Yüzyıl Osmanlı Donanmasında Tersane Emini, Social Sciences Studies Journal (SSSJournal), 5 (31), 1431-1447.
42. Taşlıgil N. ve Şahin G. (2019). Türk Tarım Hayatında Kenevir Yetiştiriciliğinin Yeniden Başlaması ve Yaşanan Gelişmeler. I. İstanbul Üniversitesi Uluslararası Coğrafya Kongresi Bildiriler Kitabı, 457-478, İstanbul.
43. Taştemir M. (2003). Karadeniz Bölgesinde Kendir-Keten Üretimi ve Kullanım Alanları. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 8, 1-24.
44. Theophrastos (t.y.). Historia Plantarum, IX. 12.
45. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Devleti’nin merkez ve bahriye teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
46. Yakar J. (1985). Anatolian Civilizations and their Interactions.
47. Yıldız M. (2021). Tanzimat Fermanı. TÜBİTAK Bilim Yayınları Sosyal Bilimler Ansiklopedisi, 4, 218-221.
48. Yılmaz F. (2005). Osmanlı İmparatorluğu'nda Tütün: Sosyal, Siyasal ve Ekonomik Analizi (1600-1883) (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.