Türkiye’de Teknoloji Yoğunluğuna Göre İhracatın Belirleyicileri: DYY, Dış Gelir ve Enerji İthalatı Üzerine Bir Analiz

Öz

Bu çalışmanın amacı, Türkiye için dış gelir, DYY girişleri ve ithal enerji bağımlılığındaki artışların teknoloji düzeyine (yüksek teknoloji, orta-yüksek teknoloji, orta-düşük teknoloji ve düşük teknoloji) göre ihracat üzerindeki etkilerini araştırmaktadır. Değişkenler arasındaki uzun dönemli ilişkinin varlığı Johansen eşbütünleşme testiyle araştırılmış, daha sonra FMOLS ile CCR tahmincileri kullanılarak veriler analiz edilmiştir. Çalışmada 1990 ile 2024 dönemi kapsayan veriler kullanılmıştır. Çalışma sonucunda dış gelirdeki artışın tüm teknoloji düzeylerindeki ihracatı pozitif yönde etkilediği tespit edilmiştir. DYY girişlerinin etkileri özellikle orta yüksek ve orta düşük teknoloji ürünlerinin ihracatını desteklediği sonucuna ulaşılmıştır. İthal enerji bağımlılığının teknoloji düzeyine göre ihracat üzerinde etkileri düşük teknoloji ürünler hariç diğer düzeylerde anlamlı olduğu belirlenmiştir. Bu sonuçlar doğrultusunda politika önerileri yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Teknoloji Düzeyine Göre İhracat
• Dış Talep
• DYY
• Enerji
• Zaman Serisi

Etik Beyan

Bu araştırmanın her aşamasında “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi”nde belirtilen tüm kurallara uyulmuştur. Yönergenin “Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler” başlığı altında belirtilen eylemlerden hiçbiri gerçekleştirilmemiştir. Bu çalışmanın yazım sürecinde etik kurallarına uygun alıntı yapılmış ve kaynakça oluşturulmuştur. Çalışma intihal denetimine tabi tutulmuştur.

Teşekkür

Bu çalışmanın dil bilgisi ve anlatım açısından gözden geçirilmesi sürecinde OpenAI tarafından geliştirilen ChatGPT (GPT-5 sürümü) aracından yararlanılmıştır. İlgili araç yalnızca dilsel düzenleme amacıyla kullanılmış olup, çalışmanın bilimsel içeriği, analizleri ve sonuçları tamamen yazara aittir.

*** DeDeterminants of Exports Based on Technology Intensity in Türkiye: An Analysis of FDI, Foreign Income, and Energy Importsterminants of Exports Based on Technology Intensity in Türkiye: An Analysis of FDI, Foreign Income, and Energy Imports

Öz

The aim of this study is to investigate the effects of increases in foreign income, FDI inflows, and imported energy dependence on exports in Turkey, according to technology level (high technology, medium-high technology, medium-low technology, and low technology). The existence of a long-term relationship between the variables was investigated using the Johansen cointegration test, and then the data were analyzed using FMOLS and CCR estimators. The study used data covering the period from 1990 to 2024. As a result of the study, it was determined that the increase in foreign income positively affected exports at all technology levels. The effects of FDI inflows were found to particularly support the export of medium-high and medium-low technology products. The effects of imported energy dependence on exports according to technology level were found to be significant at all levels except low-technology products. Policy recommendations were made in line with these results.

Anahtar Kelimeler

• Exports by Technology Intensity
• Foreign Demand
• FDI
• Energy
• Time Series

Etik Beyan

All the rules stated in the “Higher Education Institutions Scientific Research and Publication Ethics Directive” were strictly considered at every stage of this research. None of the actions specified under the heading "Actions Against Scientific Research and Publication Ethics" of the directive has not been carried out. During the writing process of this study, the citations were made in accordance with the ethical rules and a bibliography was created. The study was subjected to plagiarism control.

Teşekkür

The ChatGPT tool (GPT-5 version) developed by OpenAI was used in the process of reviewing this study in terms of grammar and expression. The scientific content, analyses, and results of the study belong entirely to the author.

Kaynakça

1. Acaravcı, A., & Akyol, M. (2017). Türkiye’de Doğrudan Yabancı Yatırımlar, Dış Ticaret Ve Ekonomik Büyüme İlişkisi. Uluslararası Ekonomi ve Yenilik Dergisi, 3(1), 17-33.
2. Acaravcı, A., Baş, G., Mılık, Ö., & Çulha, E. (2025). Türkiye'de Doğrudan Yabancı Yatırımlar ve Dış Ticaret Arasında Fourier Nedensellik İlişkisi. Uluslararası Ekonomi ve Yenilik Dergisi, 11(1), 105-120.
3. Akçay, M. P., Çiftçi, D. D., & Akkoç, G. K. (2025). High-Technology Exports and Economic Freedom: New Insights for The Top High-Tech Exporters. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(30), 609-625.
4. Aksoy, M., & Topcu, N. (2013). Altın ile Hisse Senedi ve Enflasyon Arasındaki İlişki. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 27(1), 59-78.
5. Alam, I., & Quazi, R. (2003). Determinants of Capital Flight: An Econometric Case Study of Bangladesh. International Review of Applied Economics, 17(1), 85-103.
6. Arora, K. (2023). Developing Linkages Between Technology-Intensive Exports and GVC Participation: a Perspective from India and G20 Countries. International Review of Applied Economics, 37(6), 804-827.
7. Aslan, Ç., & Akpiliç, F. (2022). Döviz Kuru Belirsizliklerinin Türkiye’nin Teknoloji İçeriğine Göre Sınıflandırılan Ürünlerin İhracat Akımlarına Etkileri: Panel ARDL Analizi. Anadolu Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(1), 90-108.
8. Bahtiyar, B., & Bektaş, V. (2023). Gelişmekte Olan Ülkelerde Doğrudan Yabancı Yatırımlar, Yüksek Teknoloji İçeren Ürün İhracatı ve Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişki. Yönetim Bilimleri Dergisi, 21(Cumhuriyetin 100. Yılı Özel Sayısı), 835-854.

9. Bayar, Y., Remeikienė, R., & Gasparėnienė, L. (2020). Intellectual Property Rights, R&D Expenditures, and High-Tech Exports in the EU Transition Economies. Journal of International Studies, 13(1), 143-154.
10. Berument, M. H., Dincer, N. N., & Mustafaoglu, Z. (2014). External Income Shocks and Turkish Exports: A Sectoral Analysis. Economic Modelling, 37, 476-484.
11. Bolkan, E., & Kaplan, F. (2020). Teknoloji Yoğun Malların Sektörel İhracatı: Türkiye Örneği. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 34(3), 1001-1020.
12. Bozdağlıoğlu, E. Y., & Özpınar, Ö. (2011). Türkiye'ye Gelen Doğrudan Yabancı Yatırımların Türkiye'nin İhracat Performansına Etkilerinin Var Yöntemi ile Tahmini. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(3), 39-63.
13. Comtrade (2026). UN Comtrade Database. Erişim adresi: https://comtradeplus.un.org/TradeFlow
14. Cosar, E. E. (2002). Price and Income Elasticities of Turkish Export Demand: A Panel Data Application. Central Bank Review, 2(2), 19-53.
15. Çitil, M. (2021). Hizmet İhracatı ile İstihdam Arasındaki İlişkinin Johansen Eşbütünleşme ve Toda Yamamoto Nedensellik Testi ile Analizi: Türkiye Örneği. Turkish Studies-Economics, Finance, Politics, 16(2), 763-782.
16. Dağdemir, A., & Narin, P. A. (2024). İmalat Sanayinde İhracat ve Reel Döviz Kuru İlişkisi: Teknoloji Yoğunluğu ve Ülke Gelirlerinin Etkileri. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 42(2), 212-243.
17. Dedeoğlu, D., & Kaya, H. (2013). Energy Use, Exports, Imports and GDP: New Evidence from the OECD Countries. Energy Policy, 57, 469-476.
18. Dickey, D. A., & Fuller, W. A. (1979). Distribution of the Estimators for Autoregressive Time Series with a Unit Root. Journal of the American Statistical Association, 74(366a), 427-431.
19. Dickey, D. A., & Fuller, W. A. (1981). Likelihood Ratio Statistics for Autoregressive Time Series with a Unit Root. Econometrica: Journal of the Econometric Society, 1057-1072.
20. Dumrul, C., & Gokalp, K. H. (2022). Döviz Kuru Oynaklığının İhracata Etkisi: Türkiye Ekonomisi için Ekonometrik Bir Analiz. Business and Economics Research Journal, 13(1), 11-30.
21. Dünya Bankası (2026). World Development Indicators. Erişim adresi: https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators
22. Engle, R. F., & Granger, C. W. (1987). Co-integration and Error Correction: Representation, Estimation, and Testing. Econometrica: Journal of the Econometric Society, 251-276.
23. Erdoğan, L., Tiryaki, A., & Ceylan, R. (2018). Türkiye’de Uzun Dönem Ekonomik Büyümenin Belirleyicilerinin ARDL, FMOLS, DOLS Ve CCR Yöntemleriyle Tahmini. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 36(4), 39-57.
24. Gayaker, S. (2025). Döviz Kuru Politikası ve Döviz Kuru Oynaklığının İhracat Üzerindeki Etkisi: Türkiye Örneği. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 60(3), 3032-3052.
25. Gocer, I., Bulut, S., & Dam, M. M. (2012). Dogrudan Yabanci Yatirimlarin Türkiye'nin İhracat Performansina Etkileri: Ekonometrik Bir Analiz. Business and Economics Research Journal, 3(2), 21.
26. Gujarati, D.N. ve Porter, D. (2020). Temel Ekonometri, (Ü, Şenesen, Çev), İstanbul: Literatür Yayıncılık.
27. Güneş, S., Gürel, S. P., Karadam, D. Y., & Akın, T. (2020). The Analysis of Main Determinants of High Technology Exports: A Panel Data Analysis. Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 11(21), 242-267.
28. Hooy, C. W., Siong-Hook, L., & Tze-Haw, C. (2015). The Impact of the Renminbi Real Exchange Rate on ASEAN Disaggregated Exports to China. Economic Modelling, 47, 253-259.
29. Johansen, S. (1988). Statistical Analysis of Cointegration Vectors. Journal of Economic Dynamics and Control, 12(2-3), 231-254.
30. Johansen, S. (1996). Likelihood-Based Inference in Cointegrated Vector Autoregressive Models. OUP Oxford.
31. Johansen, S., & Juselius, K. (1990). Maximum Likelihood Estimation and Inference on Cointegration—with Appucations to the Demand for Money. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 52(2), 169-210.
32. Kahiloğulları, A. (2024). Dış Açılma Sürecinde Türkiye Dış Ticaretinde Belirleyici Faktörlerin Ampirik Analizi. Ahi Evran Akademi, 5(2), 29-44.
33. Kalkan, Y., & Pala, F. (2022). Yüksek Teknoloji İhracatının Belirleyicilerinin Panel ARDL Analizi ile İncelenmesi. Journal of Mehmet Akif Ersoy University Social Science Institute, 35(1), 193-204.
34. Kılıç, C., Bayar, Y. ve Özekicioğlu, H. (2014). Araştırma Geliştirme Harcamalarının Yüksek Teknoloji Ürün İhracatı Üzerindeki Etkisi: G–8 Ülkeleri için Bir Panel Veri Analizi. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (44), 115-130.
35. Kızılkaya, O., Sofuoğlu, E., & Ay, A. (2017). Yüksek Teknolojili Ürün İhracatı Üzerinde Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları ve Dışa Açıklığın Etkisi: Gelişmekte Olan Ülkelerde Panel Veri Analizi. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 18(1), 63-78.
36. Krugman, P. (1989). Differences in Income Elasticities and Trends in Real Exchange Rates. European Economic Review, 33(5), 1031-1046.
37. Mert, M., & Çağlar, A. E. (2019). Eviews ve Gauss Uygulamalı Zaman Serileri Analizi. Ankara: Detay Yayıncılık.
38. Mulliqi, A. (2021). The Role of Education in Explaining Technology-Intensive Exports: A Comparative Analysis of Transition and Non-Transition Economies. Eastern Journal of European Studies, 12(1), 141-172.
39. Narayan, P. K., & Narayan, S. (2005). Estimating Income and Price Elasticities of Imports for Fiji in a Cointegration Framework. Economic Modelling, 22(3), 423-438.
40. Nazlioglu, S. (2013). Exchange Rate Volatility and Turkish Industry-Level Export: Panel Cointegration Analysis. The Journal of International Trade & Economic Development, 22(7), 1088-1107.
41. OECD. (2007). Industry and Entrepreneur Ship. Erişim Adresi: https://www.oecd.org/en/publications/oecd-science-technology-and-industry-scoreboard-2007_sti_scoreboard-2007-en.html
42. Oltulular, S. (2025). Modeling Water Productivity Within the Framework of Sustainability: Estimation of FMOLS, DOLS, and CCR Methods. Sage Open, 15(4), 1-18.
43. Özdamar, G. (2015). Gelir Düzeyi ve Döviz Kurunun Farklı Teknoloji Düzeyleri Açısından İmalat Sanayisi Dış Ticaretine Etkisi: Türkiye Üzerine Ampirik Bir İnceleme. In Ekonomik Yaklaşım Association, EY International Congress on Economics II (EYC2015) (No. 28).
44. Park, J. (1992), Canonical Cointegrating Regressions, Econometrica, 60, 119-143.
45. Phillips, P. C., & Perron, P. (1988). Testing for a Unit Root in Time Series Regression. Biometrika, 75(2), 335-346.
46. Polat, E., & Günay, S. (2012). Türkiye'de Turizm ve İhracat Gelirlerinin Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisinin Testi: Eşbütünleşme ve Nedensellik Analizi. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 16(2), 204-211.
47. Sahin, B. E. (2019). Impact of High Technology Export on Economic Growth: An Analysis on Turkey. Journal of Business Economics and Finance, 8(3), 165-172.
48. Sevüktekin, M., ve Çınar, M. (2017). Ekonometrik Zaman Serileri Analizi. Bursa: Dora
49. Şanlı, D., & Konukman, A. (2022). Yüksek Teknoloji Ürün İhracatını Belirleyen Makroekonomik Faktörler Üzerine Ampirik Bir Analiz. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 40(2), 343-367.
50. Şeker, K. (2025). Sermaye Piyasası Üzerinde Döviz Kuru ve Brent Petrol Fiyatlarının Etkisi: Türkiye Örneğinde Johansen Eşbütünleşme ve Toda-Yamamoto Nedensellik Analizi. Ardahan Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(2), 189-206.
51. Taymaz, E., Voyvoda, E., & Yilmaz, K. (2008). Türkiye İmalat Sanayiinde Yapısal Dönüşüm, Üretkenlik ve Teknolojik Değişme Dinamikleri (No. 0804). ERC-Economic Research Center, Middle East Technical University.
52. Tazegül, S., Yılmaz, T., Aslantaş, M. F., & Çapanoğlu, M. F. (2025). Türkiye’de Ekonomik Politika Belirsizliği ve Vergi Gelirleri Arasındaki İlişki: DOLS, FMOLS ve CCR Zaman Serisi Eşbütünleşme Yaklaşımı. Sosyoekonomi, 33(64), 471-492.
53. Tebaldi, E. (2011). The Determinants of High-Technology Exports: A Panel Data Analysis. Atlantic Economic Journal, 39(4), 343-353.
54. Uçar, G., & Kandemir, T. (2022). Bıst 50 ve Katılım 30 Endeksleri Arasındaki Eşbütünleşme ve Nedensellik İlişkilerinin Değerlendirilmesi. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(3), 417-432.
55. Uğur, B., & Taş, S. (2022). Doğrudan Yabancı Yatırım Girişlerinin Ev Sahibi Ülke İhracatı Üzerine Etkilerinin Teorik Alt Yapısına İlişkin Bir İnceleme. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(1), 456-471.
56. Uğur, B., & Taş, S. (2022). Doğrudan Yabancı Yatırım Girişlerinin İhracat Üzerine Etkileri: Türkiye Örneği. Alanya Akademik Bakış, 6(1), 1869-1889.
57. Yücel, F. (2006). Dış Ticaretin Belirleyicileri Üzerine Teorik Bir Yaklaşım. Sosyoekonomi, 4(4), 47-68.
58. Zapata, N. A., Arrazola, M., & de Hevia, J. (2024). Determinants of High-Tech Exports: New Evidence from OECD Countries. Journal of the Knowledge Economy, 15(1), 1103-1117.
59. Zhang, K. H. (2005, June). How Does FDI Affect a Host Country’s Export Performance? The Case of China. In International conference of WTO, China and the Asian Economies (pp. 25-26).
60. Zimon, G., Pattak, D. C., Voumik, L. C., Akter, S., Kaya, F., Walasek, R., & Kochański, K. (2023). The Impact of Fossil Fuels, Renewable Energy, and Nuclear Energy on South Korea’s Environment Based on the STIRPAT Model: ARDL, FMOLS, and CCR Approaches. Energies, 16(17), 6198.