Siyasal İstikrarsızlığın Türkiye Ekonomisi Üzerindeki Etkisi: 1991-2001

Öz

Belirsizlik ortamında ekonomi karar alıcıları, uzun vadeli plan ve stratejilerden ziyade anı kurtarmaya dönük kısa vadeli pozisyon alırlar. Kırılgan bir zemin üzerinde ayakta kalmaya çalışan siyasal iktidarlar her an seçime gidilecek gibi popülist politikalara yönelirken, yerli ve yabancı sermaye fiziki yatırım yapmak yerine riskten uzak, getirisi yüksek finansal yatırımlara ağırlık verir. Bu durumun en bariz gözlemlendiği ülkelerden biri de Türkiye’dir. Türkiye’de karşılaşılan ekonomik krizler ve makroekonomik dengesizlikler, ağırlıklı olarak siyasal istikrarsızlık dönemleriyle paralel bir seyir takip etmiştir. Çalışmanın amacı, 1991-2001 yılları arasında yaşanan siyasal istikrarsızlığın arkasındaki dinamikleri ve bu istikrarsızlığın ekonomik yansımalarını incelemektir. İncelemede siyasal istikrarsızlık ile ekonomik dengesizlikler arasındaki ilişki üç temel parametre üzerinden değerlendirilmiştir: Kürt/PKK sorunu, parçalanmış parti sisteminin ortaya çıkardığı istikrarsız koalisyon hükümetleri ve 28 Şubat süreciyle belirginleşen ekonomik militarizm olgusu. Bu üç parametrenin, kurumsal zafiyetler oluşturduğu, popülist politikaların uygulanmasına ve siyaset dışı aktörlerin müdahalelerine zemin hazırladığı ve Türkiye’yi 1994 ve 2001 ekonomik krizlerine sürüklediği savunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ekonomik kriz
• Koalisyon
• Siyasal istikrarsızlık
• Terör

The Impact of Political Instability on the Turkish Economy: 1991-2001

Abstract

In an environment of uncertainty, economic decision-makers adopt short-term positions aimed at saving the moment rather than long-term plans and strategies. Political governments struggling to survive on fragile ground tend to adopt populist policies, assuming an election is imminent, while domestic and foreign capital prioritizes risk-free, high-return financial investments over physical investments. Turkey is one of the countries where this situation is most clearly observed. The economic crises and macroeconomic imbalances encountered in Turkey have largely paralleled periods of political instability. The aim of this study is to examine the dynamics behind the political instability experienced between 1991 and 2001 and the economic repercussions of this instability. The study evaluates the relationship between political instability and economic imbalances based on three fundamental parameters: The Kurdish/PKK issue, the unstable coalition governments resulting from the fragmented party system, and the phenomenon of economic militarism, which became evident with the February 28 process. It is argued that these three parameters created institutional weaknesses, paved the way for the implementation of populist policies and the intervention of non-political actors, and dragged Turkey into the economic crises of 1994 and 2001.

Keywords

• Economic crisis
• Coalition
• Political instability
• Terrorism

Kaynakça

1. Abadie, A., and Gardeazabal, J. (2003). The economic costs of conflict: a case study of the basque country. American Economic Review, 93(1), 113-132.
2. Abadie, A., and Gardeazabal, J. (2008). Terrorism and the world economy. European Economic Review, 52(1), 1–27.
3. Aisen A. and Veiga, J.V. (2010). How does political ınstability affect economic growth? IMF Working Paper, W/P 11/12, 3-27.
4. Aisen A. and Veiga, J.V. (2008). Political Instability and ınflation volality, Public Choice, 135(3/4), 207-223.
5. Aker, T. (2008). Hakkâri ili alan araştırrması değerlendirmesi: yerinden edilmenin nedenleri, ruhsal ve toplumsal sonuçları ve geri dönüş süreci. E. Kalaycıoğlu ve E. Ege (Haz.), “Zorunlu göç” ile yüzleşmek: Türkiye’de yerinden edilme sonrası vatandaşlığın inşası (2. basım, ss. 238-248). TESEV Yayınları.
6. Akinlo, T., Arowolo, O. H., and Zubair, T. B. (2022). Political instability and economic growth in Nigeria. Review of Socio Economic Perspectives, 7(2), 47 58.
7. Alesina, A. and P. Roberto (1993). Income distribution, political instability, and investment, National Bureau of Economic Research. 1-33.
8. Alesina, A., Özler, S., Roubini, N., and Swagel, P. (1992). Political instability and economic growth. NBER Working Paper, No. 4173.

9. Alesina, A., Özler, S., Roubini, N., and Swagel, P. (1996). Political instability and economic growth. Journal of Economic Growth, 1(2), 189–211.
10. Alesina A. ve Tabellini G. (1988). External debt, capital flight and political risk. NBER Working Series, No. 2610, 1-31.
11. Alp, İ. A. (2013). Terörün ekonomik etkileri. Uluslararası Güvenlik ve Terörizm Dergisi, 4.1, 1-19.
12. Anayasa Mahkemesi. (2006). Ahmet Mesut Yılmaz ve Güneş Taner Kararı (E. 2004/2, K. 2006/3, 05.06.2006).
13. Yüce Divan. https://anayasa.gov.tr/media/5696/02_yilmaz_taner_05_02.pdf
14. Arslan, Ü. (2011). Siyasi istikrarsizlik ve ekonomik performans: Türkiye örneği. Ege Akademik Bakış, 11(1), 73-80.
15. Asteriou, D., and Price, S. (2001). Political instability and economic growth: UH time series evidence. Scottish Journal of Political Economy, 48(4), 383–399.
16. Bal, B. (2017). Aydın siyaset ilişkisi bağlaminda hürriyet partisi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
17. Bal, B. (2001). İstikrarsız parlamentarizme karşi başkanlik sistemi. İstanbul: Der Yayınları.
18. Bal, B.ve Yapar, B. (2025). Mahmut Oltan Sungurlu-bir ömrün siyasi yolculuğu, Bursa: Ekin Yayınevi.
19. Barro, R. J. (1991). Economic growth in a cross section of countries. The Quarterly Journal of Economics, 106(2), 407-443.
20. BDDK (2009). Krizden istikrara: Türkiye tecrübesi (Çalışma Tebliği, gözden geçirilmiş ikinci baskı). https://www.bddk.org.tr/Duyuru/EkGetir/363?ekId=370
21. Bilgel, F., and Karahasan, B. C. (2017). The economic costs of separatist terrorism in Turkey. The Journal of Conflict Resolution, 61(2), 457-479
22. CNN Türk (2004). Türkbank davasında Korkmaz Yiğit’e hapis cezası.
23. https://www.cnnturk.com/turkiye/turkbank-davasinda-korkmaz-yigit-8217-e-hapis-cezasi-227074
24. Cukierman, A., Edwards, S., and Tabellini, G. (1992). Cultural and institutional determinants of economic policy. The American Economic Review, 82(3), 537-555.
25. Çandar, C. (2001). Türkiye 1990-Türkiye 2010: Senaryolar, Foreign Policy, 56-61.
26. Dahl, R. A. (1971). Polyarchy: Participation and opposition, New Hawen, and London: Yale University Press.
27. Díaz Alejandro, C. F. (1970). Essays on the economic history of the Argentine Republic. Yale University Press.
28. Dikkaya, M ve D. Özyakışır (2018). Türkiye ekonomisinde kayip yillar: 1991-2001. Türkiye’nin politik tarihi içinde.
29. Adem Ç. Mehmet D. vd. (ed.). Ankara: Savaş Yayınevi.743-754.
30. Dirks, M. W., and Schmidt, T. (2024). Political instability and economic growth: Causation and transmission. European Journal of Political Economy, 85, 102586.
31. Drakos, K., and Kutan, A. M. (2003). Regional effects of terrorism on tourism in three Mediterranean countries. Journal of Conflict Resolution, 47(5), 621–641.
32. Dünya Bülteni. (2008). http://www.dunyabulteni.net/
33. Ergün, S. (2010). Arjantin’in ekonomik istikrarsizlik tarihi. Akademik Bakış Dergisi, 20, 1-18.
34. Frey, B. S., Luechinger, S., and Stutzer, A. (2004). Calculating tragedy: Assessing the costs of terrorism, Institute for Empirical Research in Economics Working Paper, No. 205.
35. Güreş, D. (2000). O tankı “Sincan’dan yürüt” diyen vardı. Röportajcı: V. Toprak. Yeni Şafak. https://www.yenisafak.com/arsiv/2000/agustos/22/index.html
36. Hazine ve Maliye Bakanlığı, https://ms.hmb.gov.tr/uploads/2019/04/3182007butcegerekcesibolum9pdf.pdf
37. Hurwitz, L. (1973). Contemporary approaches to political stability. Comparative Politics, 5(3), 449-463
38. Hurwitz, L. (1971). An index of democratic political stability: A methodological note. Comparative Political Studies, 4(1), 41-68.
39. International Monetary Fund. (1998). Turkey: recent economic developments and selected issues. IMF Staff Country Report, No. 98/104.
40. İstanbul Sanayi Odası. (2008). Türkiye’nin 500 büyük sanayi kuruluşu 2007: İstanbul Sanayi Odası Dergisi, 509, 1-74.
41. Karahan H. ve E. T. Karagöl (2014). Ekonominin temel taşı: Siyasal istikrar. SETA Perspektif, 41, 1-5.
42. Kurban, D., Yükseker, D., Çelik, A. B., Ünalan, T., ve Aker, A. T. (2008). “Zorunlu Göç” ile yüzleşmek: Türkiye’de yerinden edilme sonrası vatandaşlığın inşası (2. baskı). İstanbul: TESEV Yayınları.
43. Kuzu, B.(1996). Türkiye için başkanlik sistemi. İstanbul: İ.Ü.H.F. Eğitim Öğretim ve Yardımlaşma Vakfı. Yayın No.2.
44. Le, Q. V., and Zak, P. J. (2006). Political risk and capital flight. Journal of International Money and Finance, 25(2), 308-329
45. Milliyet. (2010). Alaattin Çakıcı’ya “Türkbank”tan 1 yıl 3 ay hapis cezası. https://www.milliyet.com.tr/gundem/alaattin-cakici-ya-turkbank-tan-1-yil-3-ay-hapis-1240964
46. Milliyet. (1991b, Temmuz 26). Enflasyon korkusu.
47. Milliyet. (1991a, Temmuz 4). İşçiye ortalama yüzde 160 zam.
48. Milliyet. (2021, Nisan 22). Kamu bankalarında repo operasyonu.
49. Milliyet. (1991c, Temmuz 25). Özal Yılmaz’a kızdı.
50. Milliyet. (1997, Haziran 11). Trilyonluk gözaltı.
51. Milliyet. (1999, Mart 12). Türk turizmi baltalanıyor.
52. Milliyet. (1991d, Ağustos 4). Türkiye yalanları.
53. Mutlu, S. (2013). Ayrılıkçı PKK Terör Örgütünün Ekonomik Maliyeti. 21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü, 1-14.
54. Neziroğlu, İ., ve Yılmaz, T. (2013a). Hükümetler, programlari ve genel kurul görüşmeleri: Cilt 8 (9 Kasım 1989 - 30 Ekim 1995). Türkiye Büyük Millet Meclisi Basımevi.
55. Neziroğlu, İ., ve Yılmaz, T. (2013b). Hükümetler, programlari ve genel kurul görüşmeleri: Cilt 9 (30 Ekim 1995 - 11 Ocak 1999). Türkiye Büyük Millet Meclisi Basımevi.
56. Neziroğlu, İ., ve Yılmaz, T. (2013c). Hükümetler, programlari ve genel kurul görüşmeleri: Cilt 10 (11 Ocak 1999 - ). Türkiye Büyük Millet Meclisi Basımevi.
57. Okafor, G. (2017). The impact of political instability on the economic growth of ECOWAS member countries. Defence and Peace Economics, 28(2), 208-229.
58. Resmî Gazete. (1993a, 14 Eylül). 509 sayılı Türk Telekomünikasyon anonim şirketi kurulmasi hakkinda kanun hükmünde kararname [Karar Sayısı: KH K/509; Resmî Gazete, 21698].
59. Resmî Gazete. (1993b, 6 Kasım). Anayasa mahkemesi karari, Esas No: 1993/33, Karar No: 1993/40-2, Sayı: 21750.
60. Resmi Gazete, (2004, 17 Temmuz). (Sayı: 25525). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/07/20040717.htm#1.
61. Resmî Gazete. (1992, 27 Şubat). Sayı 21155.
62. Resmî Gazete. (2004, Temmuz 17). (Sayı: 25525). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/07/20040717.htm#1
63. Sever, E ve M. Dikkaya, (2013). AK Parti döneminin ekonomi politiği: 2002’den günümüze. Osmanlı’dan ikibinli yıllara Türkiye’nin ekonomik tarihi içinde. Mehmet D. Adem Ü. ve Deniz Ö.(ed.) Ankara: Savaş Yayınevi. 215-235.
64. Şanlısoy, S. (2010). Politik istikrarsızlık-ekonomik süreç politikaları etkileşimi. Sosyoekonomi, 2, 191-214.
65. TBMM (2012). Meclis araştırması komisyonu raporu. Dönem: 24. Cilt:2.
66. TBMM (2012). 28 Şubat ve 27 Nisan araştırma alt komisyonu.
67. TBMM Tutanak Dergisi (2007). Plan ve bütçe komisyonu raporu (Dönem 22, Yasama Yılı 5, Cilt 159) https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d22/c159/tbmm22159114ss1429.pdf
68. TBMM Tutanak Dergisi (1996). Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da boşaltılan yerleşim birimleri nedeniyle göç eden yurttaşlarımızın sorunlarının araştırırlarak alınması gereken tedbirlerin tespit edilmesi amacıyla kurulan meclis araştırması komisyonu raporu. (Dönem 20, Yasama Yılı 3, Cilt 53) https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/674bb788-e9d8-4672-999f-19eef57ea5a2.
69. Türkiye Büyük Millet Meclisi darbeleri araştırma komisyonu, 28 Şubat alt komisyonu (2012). Aydın Doğan’ın bilgisine başvurulduğu komisyon tutanağı. TBMM Komisyon Tutanakları.
70. Türkiye Büyük Millet Meclisi Darbeleri Araştırma Komisyonu, 28 Şubat alt komisyonu (2012). Dinç Bilgin’in bilgisine başvurulduğu komisyon tutanağı. TBMM Komisyon Tutanakları.
71. Türkiye Büyük Millet Meclisi Darbeleri Araştırma Komisyonu, 28 Şubat alt komisyonu (2012). Zafer Mutlu’nun bilgisine başvurulduğu komisyon tutanağı. TBMM Komisyon Tutanakları.
72. Türkiye Cumhuriyeti Kalkınma Bakanlığı (2015). Ekonomik ve sosyal göstergeler: 1950–2014 https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2018/11/Ekonomik_ve_Sosyal_Gostergeler_1950_2014.pdf
73. Ünay, S. (2015). Bir ekonomik darbe olarak 28 Şubat. Lacivert, 10, 1-4. Yeldan E. (2003). Neoliberal küreselleşme ideolojisinin kalkınma söylemi üzerine değerlendirmeler, Praksis,19-34.
74. Yeldan, E. (2005). Sıcak para akımları, dış borçlar ve reel kur. Bilkent Üniversitesi. http://yeldane.bilkent.edu.tr/Yeldan15_9Mar05.pdf
75. Yeşiltaş, M. İ. Öztürk ve F. Türkmen (2008). Terör faaliyetlerinin turizm sektörüne etkilerinin çözüm önerileri perspektifinde değerlendirilmesi, Sosyal Bilimler Dergisi, 10(1), 175-189
76. Yetkin, M. (2005). Bir Özelleştirmenin Ekonomi Politiği. Radikal.
77. Yusuf, A., ve Mohd, S. (2022). Growth and fiscal effects of ınsecurity on the Nigerian economy. European Journal of Development Research, https://doi.org/10.1057/s41287-022-00531-3
78. Yükseker, D. (2008a). Diyarbakır’da yerinden edilme sorunu: Geri dönüş, kentsel sorunlar tazminat yasası’nın uygulamaları. E. Kalaycıoğlu ve E. Ege (Haz.), “Zorunlu göç” ile yüzleşmek: Türkiye’de yerinden edilme sonrası vatandaşlığın inşası (2. basım, ss. 220-237). TESEV Yayınları.
79. Yükseker, D. (2008b). Yerinden edilme ve sosyal dışlanma: İstanbul ve Diyarbakır’da zorunlu göç mağdurlarının yaşadıkları sorunlar. E. Kalaycıoğlu ve E. Ege (Haz.), “Zorunlu göç” ile yüzleşmek: Türkiye’de yerinden edilme sonrası vatandaşlığın inşası (2. basım, ss. 148-176). TESEV Yayınları.