Belirsizlik Artarken Vergi Adaleti Zayıflıyor Mu? Türkiye’de Vergi Kompozisyonu ve Eşitsizlik Üzerine Bir Zaman Serisi Analizi

Öz

Artan makroekonomik ve politik belirsizlik ortamında vergi yapısının bileşimi, yalnızca kamu gelirlerinin sürdürülebilirliği açısından değil, aynı zamanda gelir dağılımı ve vergi adaleti üzerindeki etkileri bakımından da kritik bir belirleyici hâline gelmektedir. Bu çalışma, ekonomik politika belirsizliği (EPU) ile vergi adaleti ve gelir eşitsizliği arasındaki ilişkiyi Türkiye özelinde 2003–2023 dönemini kapsayan yıllık verilerle incelemektedir. Vergi adaleti göstergesi olarak dolaylı vergilerin toplam vergi gelirleri içindeki payı (DVTV) kullanılmış; gelir eşitsizliği ise Gini katsayısı ile ölçülmüştür. Ekonomik politika belirsizliği, Baker vd. (2016) tarafından geliştirilen EPU endeksinin Türkiye bileşenlerinden türetilmiştir. Vektör Otoregresyon (VAR) ve Hata Düzeltme Modeli (VECM) çerçevesinde gerçekleştirilen analizler; EPU artışlarının dolaylı vergilerin toplam vergi gelirleri içindeki payını istatistiksel olarak anlamlı biçimde yükselttiğini, bu durumun ise Gini katsayısı üzerinde olumsuz bir etki yaratarak gelir dağılımını bozduğunu ortaya koymaktadır. Johansen eşbütünleşme testleri, değişkenler arasında uzun dönemli bir denge ilişkisi bulunduğuna işaret etmektedir. Etki-tepki fonksiyonları ve varyans ayrıştırması sonuçları, EPU şoklarının vergi yapısı üzerindeki kalıcı etkisini doğrulamaktadır. Bulgular, maliye politikası yapıcılarının belirsizlik dönemlerinde vergi adaletini korumak için yapısal önlemler almasının önemini vurgulayan kapsamlı bir politika tartışmasıyla desteklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ekonomik politika belirsizliği
• Vergi adaleti
• Dolaylı vergiler
• Gini katsayısı

Does Tax Justice Weaken as Uncertainty Rises? A Time Series Analysis on Tax Composition and Inequality in Türkiye

Öz

In an environment of rising macroeconomic and political uncertainty, the composition of the tax system becomes a critical determinant not only for the sustainability of public revenues but also for income distribution and tax equity. This study investigates the relationship between economic policy uncertainty (EPU) and tax justice along with income inequality for Türkiye, covering the annual data from 2003 to 2023. The share of indirect taxes in total tax revenues (ITTR) is used as a proxy for tax justice, while income inequality is measured using the Gini coefficient. Economic policy uncertainty is derived from Türkiye-specific components of the EPU index developed by Baker et al. (2016). Analyses conducted within the Vector Autoregression (VAR) and Vector Error Correction Model (VECM) frameworks reveal that increases in EPU statistically significantly raise the share of indirect taxes in total tax revenues, which in turn negatively affects the Gini coefficient, worsening income distribution. Johansen cointegration tests indicate a long-run equilibrium relationship among the variables. Impulse-response functions and variance decomposition results confirm the persistent effect of EPU shocks on tax structure. The findings are supported by a comprehensive policy discussion emphasizing the importance of structural measures to preserve tax justice during periods of uncertainty.

Anahtar Kelimeler

• Economic policy uncertainty
• Tax justice
• Indirect taxes
• Gini coefficient

Kaynakça

1. Akaike, H. (1974). A new look at the statistical model identification. IEEE Transactions on Automatic Control, 19, 716-723.
2. Akitoby, B., Clements, B., Gupta, S. ve Inchauste, G. (2004). The cyclical and long-term behavior of government expenditures in developing countries (IMF Working Paper No. 04/202). International Monetary Fund.
3. Alesina, A. ve Perotti, R. (1996). Income distribution, political instability, and investment. European Economic Review, 40(6), 1203-1228.
4. Alm, J. (2019). What motivates tax compliance? Journal of Economic Surveys, 33(2), 353-388.
5. Arısoy, İ. ve Ünlükaplan, İ. (2010). Tax composition and growth in Turkey: An empirical analysis. International Research Journal of Finance and Economics, 59, 50-61.
6. Atkinson, A. B. (2015). Inequality: What can be done? Harvard University Press.
7. Bai, J. ve Perron, P. (1998). Estimating and testing linear models with multiple structural changes. Econometrica, 66(1), 47-78.
8. Baker, S. R., Bloom, N. ve Davis, S. J. (2016). Measuring economic policy uncertainty. The Quarterly Journal of Economics, 131(4), 1593-1636.

9. Bloom, N. (2009). The impact of uncertainty shocks. Econometrica, 77(3), 623-685.
10. Bredin, D., Fountas, S. ve Tzika, P. (2026). Economic policy uncertainty and income inequality across Europe. International Journal of Finance & Economics, 1-17. https://doi.org/10.1002/ijfe.70161
11. Chu, K. Y., Davoodi, H. ve Gupta, S. (2000). Income distribution and tax and government social spending policies in developing countries (IMF Working Paper No. 00/62). International Monetary Fund.
12. Cornia, G. A. ve Stewart, F. (2014). Towards human development: New approaches to macroeconomics and inequality. Oxford University Press.
13. Demirgil, B. (2018). Vergilerin gelir dağılımı üzerindeki etkisi: Ampirik bir çalışma. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 19(2), 118-131.
14. Dickey, D. A. ve Fuller, W. A. (1979). Distribution of the estimators for autoregressive time series with a unit root. Journal of the American Statistical Association, 74(366), 427-431.
15. Doerrenberg, P. ve Peichl, A. (2014). The impact of redistributive policies on inequality in OECD countries. Applied Economics, 46(17), 2066-2086.
16. Durkaya, M. ve Ceylan, S. (2006). Vergi gelirleri ve ekonomik büyüme. Maliye Dergisi, 150, 79-89.
17. Engle, R. F. ve Granger, C. W. J. (1987). Co-integration and error correction: Representation, estimation, and testing. Econometrica, 55(2), 251-276.
18. Fernandez-Villaverde, J., Guerron-Quintana, P., Kuester, K. ve Rubio-Ramirez, J. (2015). Fiscal volatility shocks and economic activity. American Economic Review, 105(11), 3352-3384.
19. Gelir İdaresi Başkanlığı. (2022). Vergi istatistikleri 2003-2022. T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı. https://www.gib.gov.tr/yayinlarimiz/istatistik
20. Granger, C. W. J. (1969). Investigating causal relations by econometric models and cross-spectral methods. Econometrica, 37(3), 424-438.
21. Gulen, H. ve Ion, M. (2016). Policy uncertainty and corporate investment. Review of Financial Studies, 29(3), 523–564.
22. Günel, T. (2019). Türkiye'de dolaylı ve dolaysız vergilerin gelir dağılımına etkisi: Ekonometrik bir uygulama. Journal of Yaşar University, 14(55), 277-287.
23. Hacker, R. S. ve Hatemi-J, A. (2006). Tests for causality between integrated variables using asymptotic and bootstrap distributions: Theory and application. Applied Economics, 38(13), 1489-1500.
24. Hazine ve Maliye Bakanlığı. (2023). Kamu mali dengesi ve vergi gelir istatistikleri 2023. T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı.
25. Johansen, S. (1991). Estimation and hypothesis testing of cointegration vectors in Gaussian vector autoregressive models. Econometrica, 59(6), 1551-1580.
26. Johansen, S. ve Juselius, K. (1990). Maximum likelihood estimation and inference on cointegration: With applications to the demand for money. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 52(2), 169-210.
27. Johansson, Å., Heady, C., Arnold, J., Brys, B. ve Vartia, L. (2008). Tax and economic growth (OECD Economics Department Working Papers No. 620). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/241216205486
28. Julio, B. ve Yook, Y. (2012). Political uncertainty and corporate investment cycles. Journal of Finance, 67(1), 45-83.
29. Kanca, O. C. ve Bayrak, M. (2019). Vergilerin gelir dağılımı üzerindeki belirleyiciliği: Panel veri analizi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(4), 1495-1514.
30. Kwiatkowski, D., Phillips, P. C. B., Schmidt, P. ve Shin, Y. (1992). Testing the null hypothesis of stationarity against the alternative of a unit root. Journal of Econometrics, 54, 159-178.
31. Lustig, N. (2017). Commitment to equity handbook: Estimating the impact of fiscal policy on inequality and poverty. Brookings Institution Press.
32. Lütkepohl, H. (2005). New introduction to multiple time series analysis. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-540-27752-1
33. MacKinnon, J. G., Haug, A. A. ve Michelis, L. (1999). Numerical distribution functions of likelihood ratio tests for cointegration. Journal of Applied Econometrics, 14(5), 563-577.
34. Martinez-Vazquez, J., Moreno-Dodson, B. ve Vulovic, V. (2012). The impact of tax and expenditure policies on income distribution: Evidence from a large panel of countries (Research Paper No. 12-30). Georgia State University.
35. Martorano, B. (2018). Taxation and inequality in developing countries: Lessons from the recent experience of Latin America. Journal of International Development, 30(2), 256-273.
36. Mucuk, M. ve Alptekin, V. (2008). Türkiye'de vergi ve ekonomik büyüme ilişkisi: VAR analizi (1975-2006). Maliye Dergisi, 155, 159-174.
37. Musgrave, R. A. ve Musgrave, P. B. (1989). Public finance in theory and practice (5th ed.). McGraw-Hill. OECD. (2023). Revenue statistics 2023: Tax revenue trends in the OECD. https://doi.org/10.1787/9789264304468-en
38. OECD. (2024). Taxation and inequality (Report prepared for the G20 Brazilian Presidency). https://doi.org/10.1787/8dbf9a62-en
39. Pastor, L. ve Veronesi, P. (2012). Uncertainty about government policy and stock prices. Journal of Finance, 67(4), 1219-1264.
40. Perron, P. (1989). The great crash, the oil price shock, and the unit root hypothesis. Econometrica, 57(6), 1361-1401.
41. Perugini, C. ve Martino, G. (2008). Income inequality within European regions: Determinants and effects on growth. Review of Income and Wealth, 54(3), 373-406.
42. Phillips, P. C. B. ve Perron, P. (1988). Testing for a unit root in time series regression. Biometrika, 75(2), 335-346. Piketty, T. (2014). Capital in the twenty-first century. Harvard University Press.
43. Piketty, T., Saez, E. ve Stantcheva, S. (2014). Optimal taxation of top labor incomes: A tale of three elasticities. American Economic Journal: Economic Policy, 6(1), 230-271.
44. Schneider, F., Buehn, A. ve Montenegro, C. E. (2010). Shadow economies all over the world: New estimates for 162 countries from 1999 to 2007 (Policy Research Working Paper No. 5356). World Bank.
45. Sims, C. A. (1980). Macroeconomics and reality. Econometrica, 48(1), 1-48.
46. Stiglitz, J. E. (2012). The price of inequality: How today's divided society endangers our future. W. W. Norton & Company.
47. Terzi, H. ve Yurtkuran, S. (2016). Türkiye’de dolaylı/dolaysız vergi gelirleri ve GSYH ilişkisi. Maliye Dergisi, 171, 19-33.
48. Teyyare, E. ve Sayaner, K. (2018). Türkiye'de gelir eşitsizliğinin maliye politikası araçları ve kurumsal faktörler açısından analizi ve çözüm önerileri. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(16), 309-334.
49. Toda, H. Y. ve Yamamoto, T. (1995). Statistical inference in vector autoregressions with possibly integrated processes. Journal of Econometrics, 66(1-2), 225-250.
50. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. (2024). Enflasyon raporu ve tarihsel veri seti. https://www.tcmb.gov.tr
51. Türkiye İstatistik Kurumu. (2023). Gelir ve yaşam koşulları araştırması 2022-2023. https://www.tuik.gov.tr
52. World Bank. (2022). Poverty and shared prosperity 2022: Correcting course. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1893-6
53. World Bank. (2024). World development indicators: GDP per capita growth (annual %). https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.KD.ZG
54. Yavan, S. (2024). Tobin vergisinin Robin Hood etkisi: Gelir dağılımında adaleti yaratır mı? Biga İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5(2), 96-109.
55. Yereli, A. B. ve Ata, A. Y. (2011). Vergi adaletine ulaşma yöntemleri çerçevesinde fayda ilkesinin teorik açıdan değerlendirilmesi. Maliye Dergisi, 161, 21-32.
56. Zivot, E. ve Andrews, D. W. K. (1992). Further evidence on the great crash, the oil-price shock, and the unit-root hypothesis. Journal of Business & Economic Statistics, 10(3), 251-270.