İspir Yöresi Halk İnanışları: Çok Boyutlu Bir Kültürel Analiz*

Yıl 2025, Cilt: 1 Sayı: 11, 1 - 32, 15.12.2025

Beyza Atmaca

Öz

Bu çalışma, batıl inançlar kavramını sosyolojik ve davranışçı psikoloji perspektiflerinden yola çıkarak tanımlamakta ve Erzurum’un İspir yöresindeki halk inançlarını sistematik bir analize tabi tutmaktadır. Temel hipotez, bu inançların yalnızca irrasyonel korkuların değil, aynı zamanda toplumsal dayanıklılığı ve kültürel sürekliliği sağlayan işlevsel, sembolik sistemler olduğudur. Analiz, inançları köken, içerik ve işlev/hedef olmak üzere üç ana ölçüt üzerinden sınıflandırmaktadır. Bu kuramsal çerçeve, İspir yöresine ait cinler, Alkarısı gibi kozmolojik dünya görüşüne dayalı uygulamalar; doğum, lohusalık ve evlilik gibi yaşam döngüsü ritüelleri ile tırnak kesimi gibi gündelik hayatı düzenleyen kurallar üzerinden somutlaştırılmıştır. İnançların işlevsel boyutu, mevcut tehditlerden korunma (savunma amaçlı) ile sağlık, bereket ve olumlu sonuçlar elde etme (talep amaçlı) davranışları olarak ikiye ayrılmıştır. Sonuçlar, İspir halk inançlarının kolektif belleğin, sosyal düzenin ve bireyin belirsizlik yönetiminin bir parçası olduğunu göstermektedir. Çalışma, disiplinlerarası bir sentezle yerel inançların köken, içerik ve işlev boyutlarını bütüncül biçimde inceleyerek halk inançları literatürüne kapsamlı bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Erzurum , İspir Yöresi , Halk İnanışları , Batıl İnançlar , Kültürel Analiz

Folk Beliefs in the İspir Region: A Multidimensional Cultural Analysis

Öz

This study defines the concept of superstition by drawing upon sociological and behavioral psychology perspectives and subjects the folk beliefs in the İspir region of Erzurum to a systematic analysis. The central hypothesis is that these beliefs are not merely irrational fears, but functional, symbolic systems that ensure social resilience and cultural continuity. The analysis classifies the beliefs using three main criteria: origin (source), content, and function/aim. This theoretical framework is substantiated through practices rooted in the cosmological worldview (e.g., jinns, Alkarısı) specific to İspir, as well as life-cycle rituals (e.g., birth, puerperium, marriage) and rules regulating daily life (e.g., nail trimming). The functional dimension of the beliefs is divided into two categories: behaviors aimed at protection from existing threats (defensive function) and behaviors aimed at obtaining positive outcomes like health, fertility, and prosperity (demand function). The findings indicate that the İspir folk beliefs are part of the collective memory, social order, and the individual's uncertainty management. This work aims to make a comprehensive contribution to the folk beliefs literature by employing an interdisciplinary synthesis to holistically examine the origin, content, and functional dimensions of local beliefs.

Anahtar Kelimeler

Erzurum , İspir Region , Folk Beliefs , Superstitions , Cultural Analysis

Kaynakça

• Ayten, Ali – Köse, Ali. “Bâtıl İnanç ve Davranışlar Üzerine Psikososyolojik Bir Analiz.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 9/2 (Nisan 2009), 45-70.
• Başkapan, Hatice. İspir Yöresi Efsane ve İnanç Anıları (Memoratları). Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Halk Bilimi Bilim Dalı, 2022.
• Bozkurt, Ahmet. İspir İlçesi-Bucak ve Köylerindeki Şifalı Sular, Ziyaretler, İctimai Âdetler ve İnançlar. Lisans Tezi, Erzurum Yüksek İslam Enstitüsü, İslam Dini ve Esasları Bölümü, 1980.
• Taşcı, Kemal. İspir ve Çevresinin Ortaçağ Tarihi. Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008. Erzurum Ansiklopedisi. “İspir İlçesi.” Erişim 6 Ekim 2025. http://erzurumansiklopedi.com/ispir-ilcesi/