Modernin Dinamik Bileşenlerinin Bir Sonucu: Müzikal Yaratımda Kompaktlaşma

Öz

Batı’da ortaya çıkan ve kavramsallaştırılmaya başlanan modernleşme ve dahilinde aydınlanma eğilimleri, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan dönemlerde söz konusu coğrafyanın bireylerinin düşünsel dönüşümünü biçimlendirmiş ve bu olgularla kurdukları ilişki düzeylerinin çeşitliliğini ortaya koymuştur. Kuşkusuz ki bu yönelim ve belirtilerin her biri, günümüze de yansıyan gerek Batı gerek de Türk müziği alanlarındaki müzikal algının şekillenmesinde büyük öneme sahiptir. Ancak burada, elzem bir hususa değinmemiz gerekmektedir. Bu; düşünsel değişimlerin bileşenleri, yani onları tanımlamamızı sağlayan emarelerin değişkenliğidir. Türk Müziği alanındaki yaratımlarda büyük öneme haiz olan ses, makam algısı, perdelerin mikrotonal duyarlılıkları, besteleme yaklaşımları dahilinde tür, biçim ve form gibi olguları Düşünsel Zeminin Şekillendirdiği toplum-birey Parametrelerine dikkat çekerek irdeleme amacında olan bu makale çalışması, bireyin yaşadığı deneyim ile bunun çevresel ve zamansal-tarihsel faktörlerine odaklanması itibarıyla, vurguya konu olan olguları, salt müzikal analiz veya matematiksel yaklaşımlarla değerlendiren çalışmalardan farklı bir doğruda ele almayı hedeflemektedir. Bu noktadan hareketle, araştırmamızda öncelikle, düşünce sistemlerinin kırılma noktalarına vurgular yapılarak söz konusu dönüşümleri tecrübe etmiş toplumların varoluşsal-epistemolojik yaklaşımları ve bunların oluşturduğu yeni kavramlar çalışmanın üretim havzasıyla eş zamanlı olarak kritik edilmiştir. Sonrasında ise, modernleşme süreci ve dahilinde aydınlanma düşünceleriyle tarihinin en radikal düşünsel-eylemsel değişimini yaşayan Osmanlı/Türk kültür havzasının toplumsallık-bireysellik zeminiyle ilişkili olan yaratım olgusu, kırılma noktalarının öncesi ve sonrasına ait iki örnek çerçevesinde çalışmanın odak noktası olarak gösterdiği kompaktlaşma kavramı üzerinden sorgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Makam
• Kompaktlaşma
• Müzik sosyolojisi
• Müzikal analiz
• Modernleşme

A Result of The Dynamic Components of Modernity: Compaction in Musical Creation

Öz

Modernization and enlightenment trends that emerged and began to be conceptualized in the West shaped the intellectual transformation of the individuals of the geography in question in the periods extending from the Tanzimat to the Republic and revealed the diversity of the levels of their relationship with these phenomena. Undoubtedly, each of these trends and indications has great importance in shaping the musical perception in both Western and Turkish music fields, which is reflected in the present day. However, we must address a crucial point here. This is the variability of the components of intellectual changes, that is, the signs that enable us to identify them. This article aims to examine phenomena such as sound, maqam perception, microtonal sensitivities of pitches, genre, form and style within compositional approaches, which are of great importance in the creations in the field of Turkish Music, by drawing attention to the society-ındividual Parameters Shaped by the Intellectual Ground. Focusing on the individual's experience and its environmental and temporal-historical factors, this article aims to approach the phenomena under discussion in a different way from studies that evaluate them with purely musical analysis or mathematical approaches. From this point of view, in our research, by emphasizing the breaking points of thought systems, the existential-epistemological approaches of the societies that experienced the transformations in question and the new concepts they created were criticized simultaneously with the production basin of the study. Afterwards, the phenomenon of creation, which is related to the sociality-individuality ground of the Ottoman/Turkish cultural basin, which experienced the most radical intellectual-practical change in its history with the modernization process and the enlightenment ideas within it, was questioned through the concept of compactification, which is the focus of the study, within the framework of two examples from before and after the breaking points.

Anahtar Kelimeler

• Maqam
• Compactness
• Music sociology
• Musical analysis
• Modernization

Kaynakça

1. ATTALİ, Jacques (2017). Gürültüden Müziğe Müziğin Ekonomi-Politiği Üzerine. (çev. Gülüş Gülcügil Türkmen). İstanbul: Ayrıntı Yayınları
2. BAYLY, Christopher Alan (2014). Modern Dünyanın Doğuşu – Küresel Bağlantılar ve Karşılaştırmalar 1780-1914. (çev. M. Neva Şellaki). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
3. BERKES, Niyazi (2020). Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
4. COTTİNGHAM, John (2015). Akılcılık. (çev. Bülent Gözkân). İstanbul: Dergâh Yayınları.
5. DESCARTES, René (2015). Tabiat Işığı ile Hakikati Arama. (çev. Sanem Sollers). İstanbul: Say Yayınları.
6. ELMALI, Ceren Sultan (2007). “Kompaktlaştırma”. Yüksek Lisans Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Matematik Anabilim Dalı.
7. ERDEM, Nurgül (2022). “Dirençli Kent ve Kompakt Kent Modellerinin Sürdürülebilirlik Çerçevesinde Değerlendirmesi”, Eurasian Journal of Forest Science, C. 10, S. 3, s. 183-206.
8. ERGUR, Ali ve Nilgün Doğrusöz (2015). “Resistance and Adoption towards Written Music at the Crossroads of Modernity: Gradual Passage to Notation in Turkish Makam Music”, Internatıonal Revıew Of The Aesthetıcs And Socıology Of Musıc, C. 1, S. 46, s. 145-174.

9. ERGUR, Ali (2009). Müzikli Aklın Defteri. İstanbul: Pan Yayıncılık.
10. GİDDENS, Anthony (2020). Modernliğin Sonuçları. (çev. Ersin Kuşdil). İstanbul: Ayrıntı Yayınları. KÖKER, Levent (1993). Modernleşme, Kemalizm ve Demokrasi. İstanbul: İletişim Yayınları.
11. ORTAYLI, İlber (2019). İmparatorluğun En Uzun Yılı. İstanbul: Kronik Kitap.
12. ORTAYLI, İlber (2018). Batılılaşma Yolunda. İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
13. WEBER, Max (1999). Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu. (çev. Zeynep Gürata). Ankara: Ayraç Yayınevi.
14. Elektronik Kaynaklar:
15. URL-1:https://divanmakam.com/forum/cektim-el-ummid-i-vasl-i-yardan-simden-geru-hafiz-post-mehmed- celebi-imamzade-huseyni.10275/ (E.T.: 12.10.2025).
16. URL-2: https://www.notaarsivleri.com/turk-sanat-muzigi/6661.html (E.T.: 12.10.2025).
17. URL-3: https://sozluk.gov.tr (E.T.: 12.10.2025).