Muş ve Bitlis’te Kutsal Ziyaretgâhlar: Türbe ve Yatır Etrafında Şekillenen Ritüel Pratikleri

Öz

Çalışmada, Muş ve Bitlis illerinde yer alan türbe ve kutsal ziyaret alanları etrafında şekillenen halk inançları ile ritüelleri halk bilimsel bir perspektiften analiz etmek amaçlanmaktadır. Araştırma sahasının seçilme gerekçesi her iki ilin tarih boyunca birçok millet ve dinî yapıyı bünyesinde barındırmış olması ve bu kültürel çeşitliliğin günümüz halk dindarlığına nasıl yansıdığını ortaya koyma isteğidir. Alan araştırması kapsamında işlevini yitirdiği belirlenen türbeler kapsam dışında bırakılmış; incelemenin odağını güncel olarak ziyaret edilen türbeler ile kutsal mekânlar oluşturmuştur. Saha çalışması sürecinde 106 kaynak kişiyle görüşmeler yapılmış, katılımcıların rızası doğrultusunda ses kayıtları alınmış ve türbelere ilişkin fotoğraflar çekilerek görsel veri seti oluşturulmuştur. Kuramsal çerçeve Muş ve Bitlis bölgeleriyle sınırlanan halk ritüelleri ve bu ritüellerin güncel pratiklerdeki yansımaları üzerine temellendirilmiştir. Çalışmanın temel hedefi, bölgedeki türbelerin kapsamlı bir envanterini çıkarmaktan ziyade, halkın türbe ve ziyaret yerlerine yönelik algılarını, bu mekânlar etrafında şekillenen ritüelleri ve söz konusu ritüellerin sosyo-kültürel işlevlerini değerlendirmektir. Muş ve Bitlis’te türbe ve ziyaret kültürüne ilişkin bu geniş ölçekli incelemenin, literatürdeki boşluğu doldurarak bölge halk dindarlığının ritüel pratiklerine dair bütüncül bir bakış sunması öngörülmektedir. Elde edilen veriler, ritüellerin yalnızca dinî bir pratik olarak değil, aynı zamanda toplumsal dayanışmayı, kolektif kimliği ve kültürel sürekliliği güçlendiren sembolik mekanizmalar olarak işlediğini göstermektedir. Bu sonuçlar, bölgedeki ziyaret kültürünün hem bireysel hem de toplumsal düzeyde çok katmanlı bir işlevselliğe sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Muş
• Bitlis
• Türbe
• Veli kültü
• Ata kültü

Sacred Shrines in Muş and Bitlis: Ritual Practices Shaped Around Tombs and Saints Shrines

Öz

In the study, It is aimed to analyze the folk beliefs and rituals shaped around the tombs and sacred sites of visit in the provinces of Muş and Bitlis from a folkloric perspective. The rationale for selecting this research area was the fact that both provinces have historically hosted a multitude of nations and religious structures, and the desire to reveal how this cultural diversity is reflected in contemporary public piety. Shrines identified as having ceased to function within the scope of the field research were excluded; the focus of the study was on currently visited shrines and sacred sites. During the fieldwork, interviews were conducted with 106 informants, audio recordings were made with the consent of the participants, and photographs of the shrines were taken to create a visual dataset. The theoretical framework is based on folk rituals confined to the Muş and Bitlis regions and their reflections in contemporary practices. Rather than providing a comprehensive inventory of shrines in the region, the study's primary objective is to assess public perceptions of shrines and sites of worship, the rituals surrounding these sites, and the socio-cultural functions of these rituals. This large-scale study of shrine and visiting culture in Muş and Bitlis is expected to fill a gap in the literature and provide a holistic view of the ritual practices of popular religiosity in the region. The data obtained demonstrate that rituals function not only as religious practices but also as symbolic mechanisms that strengthen social solidarity, collective identity and cultural continuity. These results demonstrate that the region's visiting culture has multilayered functionality at both the individual and societal levels.

Anahtar Kelimeler

• Muş
• Bitlis
• Tomb
• Saint cult
• Ancestor cult

Kaynakça

1. ACIPAYAMLI, Orhan (1989). “Türkiye Folklorunda Halk Hekimliğinin Morfolojik ve Fonksiyonel Yönden İncelenmesi”, Türk Halk Hekimliği Sempozyumu Bildirileri 23-25 Kasım 1988. Ankara, Kültür Bakanlığı Millî Folklor Araştırmaları Dairesi Yayınları, s. 1-8.
2. AKIN, Bülent (2020). Ritüelleri ve Anlatılarıyla Kutsal Mekânlar. Çanakkale: Paradigma Akademi.
3. ARAZ, Rıfat (1996). “Doğu ve Güneydoğu Anadolu Sûfîliği ile Yatır ve Türbelerin Çevresinde Yaşayan Eski Türk İnançları”, Erdem Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, C. 8, S. 24, s. 783-826.
4. AYVERDİ, Ekrem Hakkı (1997). “Kubbe”. İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, C. VI, s. 930-944.
5. BAŞAR, Zeki (1972). İçtimai Adetlerimiz-İnançlarımız ve Erzurum İlindeki Ziyaret Yerlerimiz. Ankara: Sevinç Matbaası.
6. BORATAV, Pertev Naili (1984). 100 Soruda Türk Folkloru. İstanbul: Gerçek Yayınları.
7. CLAUSS, Manfred (2001). “The Roman Cult of Mithras: The God and his Mysteries.” (Trans. R. L. Gordon). Routledge, New York.
8. ELİADE, Mircea (1991). Kutsal ve Dindışı. (çev. Mehmed Ali Kılıçbay). Ankara: Gece Yayınları.

9. GÖKBEL, Ahmet (1996). “Anadolu’da Yaşayan Halk İnançlarından Çaput Bağla¬ma ve Nazar”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S. 1, s. 173-186.
10. HONKO, Lauri (1979). “Theories Concerning the Ritual Process”. Science of Religion Studies in Methodology Paris-New York, pp. 369-390.
11. İBNİ Fadlan (1995). Seyahatname. (çev. Ramazan Şeşen). İstanbul: Bedir Yayınları.
12. İNAN, Abdulkadir (1961). “Türbelere Paçavra Bağlama ve Mum Yakma Hurafelerinin Menşei”, Diyanet İşleri Başkanlığı Dergisi, C.2, S. 48, s. 180-182. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
13. KALAFAT, Yaşar (1990). Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
14. KALAFAT, Yaşar (1996). İslamiyet ve Türk Halk İnançları. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
15. KALAFAT, Yaşar (1998). Kuzey Azerbaycan Doğu Anadolu ve Kuzey Irak’ta Eski Türk Dini İzleri-Dinî Folklorik Tabakalaşma. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
16. KAPLAN, Haktan (2021). “Bolu ve Düzce halk kültüründe türbeler ve ziyaret yerleri”. Doktora Tezi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi.
17. KARAKAŞ, Rezan (2012). “Siirt Halk Kültürünün Şifa Dağıtıcıları: Kutsal Sular”, Electronic Turkish Studies, C. 7, S. 4, s. 2149-2161.
18. KARAKAŞ, Rezan (2014). “Siirt Halk Kültüründe Kutsal Ağaç ve Türbeler”, Milli Folklor, C. 13, S. 102, s. 168-179.
19. KARAKAŞ, Rezan (2014). Siirt Menkıbesi Türbe Ritüelleri. Ankara: Maya Akademi Yayınları.
20. KARAKAŞ, Rezan (2015). “Türk Mitolojisinde Taş Kültü”, Türk Mitolojisine Giriş. (ed. Fatma Ahsen Turan, Meral Ozan). Ankara: Gazi Kitabevi.
21. KARAKAŞ, Rezan (2020). Güneydoğu Anadolu Halk İnanışları (Dicle Bölümü). Ankara: Gazi Kitabevi.
22. KARAKAŞ, Rezan (2021). “Kutsalın İki Yüzü: Şifa Veren ve Korku Salan Yönleriyle Kuyular”, Ritüelleri ve Anlatılarıyla Kutsal Mekânlar (Güneydoğu Anadolu Bölgesi Örneği). (ed. Rezan Karakaş). Çanakkale: Paradigma Akademi, s. 53-68
23. KARAMAN, Kasım (1995). “Göçmen Uygurlar’ın dini yaşayışları üzerine sosyolojik bir araştırma”. Yüksek Lisans Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi.
24. KARAMAN, Kasım (2010). “Ritüellerin Toplumsal Etkileri”, Sosyal Bilimler Dergisi, S. 21, s. 227-236.
25. KORKMAZ, Esat (1994). Alevilik Bektaşilik Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ant Ya¬yınları.
26. LANE, Christel (1981). The Rites Of Rulers, Ritual in Industrial Society- The Soviet Case, Cambridge University Press. OYMAK, İskender (2001). “Eski Türk İnanışlarından Ağaç Kültünün Malatya’daki İzleri”, Fırat Üniversitesi İlahiyat
27. Fakültesi Dergisi, S. 6, s. 55-74.
28. ÖNKAL, Hakkı (1996). Anadolu Selçuklu Türbeleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
29. ÖNKAL, Hakkı (2009). “Türkiye’de Türbe Mimarisi Araştırmaları”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C.7, S. 14, s. 125-139.
30. ÖZTÜRK, Aslıhan Doğan (2023). “Sözlü Kültürden Yazıya Ritüelden Edebiyata: Klasik Türk Şiirinde Kurban Kültü”,
31. Folklor Akademi Dergisi, C.6, S. 3, s. 1279-1292.
32. SEZEN, Yumni (2004). Antropolojiden Psikanalize Kurban ve Din. İstanbul: İz Yayıncılık.
33. SEZGİN, Abdulkadir (1998). “Eren ve Evliya Kavramının Dini Tarihi Folklorik İzah ve Eren İnancı Üzerine Düşünceler”, I. Uluslararası Türk Dünyası Eren ve Evliyaları Kongresi Bildirileri. Ankara: Ervak Yayınları, s. 457-508.
34. SCHUYT, T. N. M. ve J. J. M. Schuijt (1998). “Rituals and Rules: About Magic in Consultancy”. Journal of Organizational Change Management, Vol. 11, No.5, pp. 399-406.
35. ŞİNASİ, Gündüz (2022). Din ve İnanç Sözlüğü. İstanbul: Vadi Yayınları Sözlük Serisi.
36. TERRİN, Aldo Natale (2007). “Rite/Ritual”, The Blackwell Encyclopedia of Sociology, Vol. 8, (ed. George Ritzer), Blackwell Publishing.
37. TURAN, Fatma Ahsen (2007). “Bulgaristan’da Demir Baba Tekkesindeki İnanç Sembollerinin ve Ritüellerinin Çözümlenmesi”, Hacı Bektaş Veli Dergisi, S. 43, s. 1-11.
38. UYGUR, Hatice Kübra (2008). “Midyat halk kültürü monografisi”. Yüksek Lisans Tezi. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
39. UYGUR, Hatice Kübra (2020). “Kutsal Mekân Bağlamında Gündelik Hayatın İzinde Mekânın Dönüşümü: Mardin Süryani Kilise ve Manastırları”, Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, C. 3, S. 4, s. 130-146.
40. UYGUR, Hatice Kübra (2020). “Güneydoğu Anadolu Bölgesi Genelinde Bulunan İnanç Mekânlarına İşlevsel Bir Yaklaşım”, Ritüelleri ve Anlatılarıyla Kutsal Mekânlar (Güneydoğu Anadolu Bölgesi Örneği). (ed. Bülent Akın). Çanakkale: Paradigma Akademi, s. 39-72.
41. UYGUR, Hatice Kübra (2021). “Kültürel Belleğin Kutsal Mekânı: Zeynel Abidin Türbesi”, Ritüelleri ve Anlatılarıyla Kutsal Mekânlar (Güneydoğu Anadolu Bölgesi Örneği). (ed. Rezan Karakaş). Çanakkale: Paradigma Akademi, s. 277-309.
42. ÜNVER, Günay; Harun Güngör (2001). Ziyaret Fenomeni Üzerine Bir Din Bilim Araştırması: Kayseri Örneği. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları.
43. YALÇINKAYA, Fatoş (2008). “Muş’ta yatırlar ve yatırlarla ilgili anlatılan menkıbeler”. Yüksek Lisans Tezi. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
44. YALÇINKAYA, Fatoş (2019). “Halk Hekimliğinde Sağaltma Yöntem ve Teknikleri”, Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, C. 2, S. 2, s. 70-80.
45. Sözlü Kaynaklar:
46. KK-1: Kemal Tetik, Erkek, 42, Bitlis, İmam, Lise, 07.09.2024.
47. KK-2: Saniye Çiçek, Kadın, 68, Bitlis, Ev Hanımı, Tahsili Yok, 25.09.2024.
48. KK-3: Faruk İlhan, Erkek, 40, Bitlis, İmam, Lisans, 06.09.2024.
49. KK-4: Ramazan Korkmaz, Erkek, 59, Bitlis, Türbedar, Tahsili Yok, 09.09.2024.
50. KK-5: Zeynep Ural, Kadın, 32, Bitlis, Kütüphane Müdür Vekilliği, Lisans, 22.10.2023.
51. KK-6: Besim Kılıç, Erkek, 35, Muş, İnşaat İşçisi, Ortaokul, 15.10.2024.
52. KK-7: Mücahit Tartok, Erkek, 45, Muş, Müezzin, İlkokul, 15.07.2025.
53. KK-8: Emrah Karadağ, Erkek, 36, Muş, Türbedar, Lise, 31.08.2024.
54. KK-9: Baran Güngör, Erkek, 30, Muş, Serbest Meslek, İlkokul, 31.08.2024.
55. KK-10: Necmi Baba, Erkek, 58, Muş, Ormancı, Lisans, 13.10.2023.
56. KK-11: Medeni Akçayır, Erkek, 70, Muş, Çiftçi, Tahsili Yok, 16.09.2024.
57. KK-12: H. Gıyasettin Işıklı, Erkek, 80, Muş, Çiftçi, Tahsili Yok, 17.09.2024.
58. KK-13: Gülnaz Sevinç, Kadın, 74, Bitlis, Ev Hanımı, Tahsili Yok, 28.09.2024.
59. KK-14: Seher Sevinç, Kadın, 17, Bitlis, Talebe, Lise, 30.09.2024.
60. KK-15: Mahsun Koçlardan, Erkek, 68, Muş, Çiftçi, İlkokul, 14.10.2023.
61. KK-16: Efendi Aydın, Erkek, 95, Muş, Çiftçi, Tahsili Yok, 16.09.2024.
62. KK-17: Necip Selvi, Erkek, 71, Muş, Çiftçi, Ortaokul, 14.09.2024.
63. KK-18: Zeynep Arslan, Kadın, 57, Bitlis, Ev Hanımı, İlkokul, 30.09.2024.
64. KK-19: Abdullah Cantürk, Erkek, 75, Bitlis, Çiftçi, Tahsili Yok, 07.07.2025.
65. KK-20: Cemal Şentürk, Erkek, 70, Muş, Hamal, Tahsili Yok, 27.10.2023.
66. KK-21: Yıldız Çiçek, Kadın, 65, Muş, Ev Hanımı, Tahsili Yok, 21.10.2024.
67. KK-22: Mahmut Güleç, Erkek, 66, Bitlis, Türbedar, İlkokul, 27.08.2024.
68. KK-23: N. A., Kadın, 48, Bitlis, Ev Hanımı, İlkokul, 17.11.2024.
69. KK-24: Kıymet Tuyuğ, Kadın, 60, Bitlis, Ev Hanımı, Tahsili Yok, 22.10.2023.
70. KK-25: H. Ahmet Şimşek, Erkek, 48, Bitlis, Araştırmacı, Lise, 29.08.2024.
71. KK-26: Şeref Özalp, Erkek, 49, Bitlis, Müderris, Lisans, 08.09.2024.
72. KK-27: Emine Başyayla, Kadın, 48, Bitlis, Ev Hanımı, Lise, 26.09.2024.
73. KK-28: Necibe Kılıçarslan, Kadın, 61, Muş, Ev Hanımı, Tahsili Yok, 03.09.2024.
74. KK-29: Ali Ekber Baba, Erkek, 65, Muş, Aşçı, Lise, 10.09.2024.
75. KK-30: Halit Baba, Erkek, 90, Muş, Emekli, Tahsili Yok, 10.09.2024.