Millî Kütüphane 06 Mil Yz A 6174 Mecmuasında Caferî’ye Ait Bir Elifnâme

Öz

Elifnâmeler, klasik Türk edebiyatında alfabetik tertibi hem estetik hem de anlam kurucu bir ilke olarak kullanan manzum metinlerdir. Bu türde harfler yalnızca biçimsel bir düzenleme unsuru değil, aynı zamanda sembolik ve metafizik anlamların taşıyıcısı olarak işlev görür. Harf-anlam ilişkisi aracılığıyla tevhid, medhiye ve tasavvufî düşünce gibi temaların işlendiği elifnâmeler, şairlerin poetik ve metafizik tasavvurlarını yansıtan özgün bir edebî form olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte elifnâmeler, harflerin sembolik anlamları üzerinden inanç, düşünce ve değer dünyasını yansıtmaları bakımından halkbilimsel ve kültürel açıdan da önemli veriler sunmaktadır. Bu makalede Millî Kütüphane’de 06 Mil Yz A 6174 numarada kayıtlı bir mecmuada yer alan ve XVI. yüzyıl şairi Caferî’ye ait olduğu belirlenen bir elifnâme ilk kez ilmî incelemeye konu edilmektedir. Söz konusu metin, Caferî’nin Dîvânı’nda yer alan iki elifnâme ile karşılaştırmalı biçimde ele alınmış; yapılan şerh yoluyla şairin elifnâme türündeki tematik sürekliliği ortaya konulmuştur. İncelenen metinde bahariye unsurlarının harf sembolizmiyle birleşmesi, türün kozmik ve mevsimsel sembolizmle genişleyebilen yapısını göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Bu çalışma, mecmuaya dayalı yeni bir metni literatüre kazandırmasının yanı sıra Caferî’nin elifnâme anlayışına dair yeni değerlendirmeler sunmakta ve elifnâme türünün edebî, kültürel ve sembolik boyutlarına katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Elifnâme
• Caferî
• Klasik Türk Edebiyatı
• Harf Sembolizmi
• Bahariye.

An Elifnâme Attributed to Caferî in the Manuscript Miscellany 06 Mil Yz A 6174 of the National Library

Öz

Elifnâmes are poetic texts in classical Turkish literature that employ alphabetical arrangement as both an aesthetic principle and a meaning-constructing device. In this genre, letters function not only as a formal element of organization but also as carriers of symbolic and metaphysical meanings. Through the relationship between letters and meaning, themes such as tawhid, praise, and Sufi thought are expressed, and thus elifnâmes are regarded as a distinctive literary form reflecting the poetic and metaphysical imagination of poets. In addition, elifnâmes provide significant folkloric and cultural data, as they reflect systems of belief, thought, and values through the symbolic meanings attributed to letters. This article examines, for the first time, an elifnâme identified as belonging to the sixteenth-century poet Caferî, which is found in a manuscript miscellany registered in the National Library with the catalogue number 06 Mil Yz A 6174. The text is analyzed comparatively with the two elifnâmes included in Caferî’s Dîvân, and through textual commentary, the thematic continuity of the poet within the elifnâme tradition is revealed. The combination of spring (bahariye) elements with letter symbolism in the examined text is particularly noteworthy, as it demonstrates the genre’s capacity to expand through cosmic and seasonal symbolism. This study not only introduces a previously unstudied text based on a manuscript miscellany into the scholarly literature, but also offers new evaluations concerning Caferî’s understanding of the elifnâme genre and aims to contribute to the literary, cultural, and symbolic dimensions of this poetic tradition.

Anahtar Kelimeler

• Elifnâme
• Caferî
• Classical Turkish Literature
• Letter Symbolism
• Bahariye.

Kaynakça

1. ARAT, Reşit Rahmeti (1991). Eski Türk şiiri. Ankara: TDK Yayınları.
2. ARTUN, Erman. (2011). Türk Halk Bilimi. Adana: Karahan Kitabevi.
3. BATISLAM, H. Dilek (2018). “Kıbrıslı Âşık Kenzî’nin Elif-Nâmeleri”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, C. 1, S. 2, s. 7-16.
4. BEDİR, F. Zehra (2004). “Caferî Baba ve Dîvânı”. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
5. CELEP, Özlem (2013). “Halk şiirinde elifnâme söyleme geleneği ve elifnâmelerde eğitim unsurları”. Yüksek Lisans Tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi.
6. ÇELİK VURAL, Büşra (2023). “Ehlî’nin Düvâz-Nâme Temalı Elif-Nâme’si”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, S. 108, s. 435-454.
7. DERELİ, Üzeyir (2003). “Caferî’nin hayatı, eseri, edebî kişiliği ve Dîvânı’nın tenkitli metni”. Doktora Tezi. Pamukkale: Pamukkale Üniversitesi.
8. EFE, Mehmet (2019). “Hadîd Sûresindeki Kıraat Farklılıkları ve Manaya Etkisi”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 28, S. 2, s. 415-435.

9. EĞRİ, Sadettin (2023). “Ali Rûmî’nin Elif-Nâmelerinde Şahıs ve Eser İsimleri”, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 24, S. 44, s. 39-55.
10. FABRE d’Olivet, Antonie (1917). The golden verses of Pythagoras. New York: G. P. Putnam’s Sons.
11. FIĞLALI, Ethem Ruhi. (1989). “Ali”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 2, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, s. 371-374.
12. GÖKÇİMEN, Ahmet (2010). “Türkmen Edebiyatında Elifname”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, C. 17, S. 43, s. 105-120.
13. KAPLAN, Hasan (2022). “Klasik Türk Edebiyatında Elifnâme Geleneği ve İsmail Hikmetî’nin Elifnâmeleri”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, C. 6, S. 2, s. 437-484.
14. OCAK, Ahmet Yaşar (2012). Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, İstanbul: İletişim Yayınları.
15. ÖZTOPRAK, Nihat (2009). “Elifnâmelerin Tertip Hususiyetleri ve Metin Tesisindeki Yeri”, Uluslararası Türklük Bilgisi Sempozyumu Bildirileri. Erzurum, 2 (K-Z), (25-27 Nisan 2007), s. 817-829.
16. ÖZTÜRK, Nuran (2012). “Elifnâme ve Nidâî’nin Elifnâmesi”. Prof. Dr. Mine Mengi Adına Türkoloji Sempozyumu Bildirileri -20-22 Ekim 2011. Adana, s. 173-185.
17. PALA, İskender(2005). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları.
18. TAŞKESENLİOĞLU, Lokman (2017). “Divan Edebiyatında Elifnâmeler ve Bilinmeyen İki Elifnâme Örneği: Memî Can Saruhânî ve Ömer Karîbî Elifnâmeleri”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 58, s. 159-202.
19. TOKAT, Orhan (2025). “Yemînî’nin Fazîlet-nâme Adlı eserinde Hz. Ali’nin Lakapları”, Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi, C. 11, S. 22, s. 1-17.
20. TÖKEL, Dursun Ali (2003). Divan Şiirinde Harf Simgeciliği. Ankara: Hece Yayınları.
21. ULUDAĞ, Süleyman (2001). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marifet Yayınları.
22. USLUER, Fatih (2019). “Divan Şairleri ve Hurûfîlik”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, C. 23, S. 1, s. 80-104.