Bir Dini Bayram Ritüeli: Kastamonu'da Zirat/Ziret Geleneği

Öz

Bu çalışma, Kastamonu’da dinî bayramlar ve özellikle arife günlerinde gerçekleştirilen zirat/ziret geleneğini, ritüel kuramı, ölüler kültü ve atalar kültü bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada öncelikle ritüel kavramı kuramsal düzlemde ele alınmış, ardından Türk kültür tarihinde mezar ziyareti, ölüye saygı ve ataya bağlılık çerçevesinde gelişen inanç ve uygulamalar değerlendirilmiştir. Makalenin esas inceleme alanını oluşturan zirat ritüelinin Kastamonu’nun farklı ilçe ve köylerindeki uygulanış biçimleri karşılaştırmalı olarak ele alınmış; ritüelin zamanı, mekânı, katılımcı profili, yiyecek hazırlama ve dağıtma pratikleri ile dua ve mezar ziyareti gibi aşamaları çözümlenmiştir. İnceleme sonucunda ziratın yalnızca bayram öncesi veya bayram günlerinde yerine getirilen dinî bir uygulama olmadığı; aynı zamanda yaşayanlarla ölüler arasında sembolik süreklilik kuran, ataya saygıyı görünür kılan ve toplumsal dayanışmayı güçlendiren çok katmanlı bir ritüel olduğu ortaya konmuştur. Her haneden getirilen yiyeceklerin ortak kapta birleştirilmesi ve yeniden dağıtılması, birlik ve beraberliğin somut bir göstergesi olarak dikkat çekerken; mezarlıkta dua edilmesi ve yiyeceklerin ölülerin ruhuna bağışlanması, ritüelin atalar kültü ve ölüler kültüyle bağını açık biçimde göstermektedir. Bu yönüyle zirat, Kastamonu halk kültüründe dinî, toplumsal ve kültürel belleği birlikte taşıyan yaşayan bir gelenek olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Kastamonu
• Ritüel
• Mezar ziyareti
• Atalar kültü
• Dinî bayramlar

A Religious Festival Ritual: The Tradition Of Zirat/Ziret İn Kastamonu

Öz

This study examines the zirat/ziret tradition practiced in Kastamonu during religious festivals, especially on the eve of the feast days, within the framework of ritual theory, the cult of the dead, and ancestor cult. First, the concept of ritual is addressed theoretically; then beliefs and practices related to grave visitation, reverence for the dead, and attachment to ancestors in Turkish culture are discussed. The article focuses on the forms of zirat observed in different districts and villages of Kastamonu, analyzing the timing, place, participants, food preparation and distribution, prayers, and grave-visiting stages of the ritual. The findings indicate that zirat is not merely a religious practice performed on festival days, but a multilayered ritual that establishes symbolic continuity between the living and the dead, makes reverence for ancestors visible, and reinforces social solidarity. In particular, the mixing of food brought from each household in a common container and its redistribution symbolizes unity and togetherness, while prayers recited in the cemetery and food offerings dedicated to the souls of the dead reveal the ritual’s strong connection with ancestor veneration and the cult of the dead . In this respect, zirat may be interpreted as a living tradition in Kastamonu folk culture that simultaneously preserves religious, social, and cultural memory.

Anahtar Kelimeler

• Kastamonu
• Ritual
• Grave visitation
• Ancestor cult
• Religious festivals

Kaynakça

1. ACAR, Ergün (2011). Kastamonu Yöresi Söz Varlığı. Ankara: Gazi Kitabevi.
2. AKMAN, Eyüp (2002). Araç Folklorundan Örnekler. (Oycalı Köyü/ Kastamonu). Ankara.
3. ALSAN, Şenay (2022). “Türk Kültüründe Ölüm Olgusu ve Ölüm Sonrası Ritüelleri”, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, C. 15, S. 37, s. 179-196.
4. ALTIN, Kübra Yıldız (2020). Türk Kültüründe Atalar Kültü. Ankara: Gazi Kitabevi.
5. ARTUN, Erman (1999). “Türk Halk Kültüründe Nevruz”. Uluslararası Nevruz Sempozyumu, Karaganda, Kazakistan, s. 1-7.
6. BAŞÇETİNÇELİK, Ayşe (2009). Adana Halk Kültüründe Doğum-Evlenme-Ölüm. Adana: Altın Koza Yayınları.
7. BİRAY, Nergis (2015). Defin Sonrası Uygulanan Gelenekler. Aile Yazıları 8, T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. (ed. Saim Sakaoğlu, Mehmet Aça, Pervin Ergün), Ankara.
8. ÇIBLAK, Nilgün (2002). “Anadolu’da Ölüm Sonrası Mezarlıklar Çevresinde Oluşan İnanç ve ü Pratikler”. Türk Kültürü, S. 474, s. 605-614.

9. DURKHEİM, E (2005). Dini Hayatın İlkel Biçimleri. (çev. Fuat Aydın). İstanbul: Ataç Yayınları.
10. ELIADE, Mircea (1994). Ebedî Dönüş Mitosu. (çev. Ümit Altuğ). Ankara: İmge Kitabevi.
11. ELIADE, Mircea (2017). Kutsal ve Kutsal-Dışı: Dinin Doğası. (çev. Ali Berktay). İstanbul: Alfa Yayınları.
12. ERSOY, Ruhi (2002). “Türklerde Ölüm ve Ölü ile İlgili Rit ve Ritüeller”, Milli Folklor, S. 54, s. 86- 101.
13. FRAZER, James G. (1992). Altın Dal: Dinin ve Folklorun Kökenleri II. (çev. Mehmet H. Doğan). İstanbul: Payel Yayınları.
14. FRAZER, James G. (2004). Altın Dal: Dinin ve Folklorun Kökenleri I. (çev. Mehmet H. Doğan). İstanbul: Payel Yayınevi.
15. GEZER, Seyit (2023). “Türk Kültüründe Atalar Kültü ve Ölüler Kültü Kavramları”, International Journal of Turkish Academic Studies (TURAS), C. 4, S. 1, s. 75-89.
16. İNAN, Abdülkadir (1986). Tarihte ve Bugün Şamanizm. Ankara: TTK. Yayınları.
17. KAFESOĞLU, İbrahim (1999). Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Yayınları.
18. KAYA, Doğan (2010). Türk Halk Edebiyatı Terimleri Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
19. KÖSE, Serkan (2021). “Ritüel Bellek”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, C. 14, S. 33, s. 57-70.
20. KÜÇÜKBASMACI, Gülten (2023). “İnebolu’da Geleneksel Bayramlar ve Kutlamalar”, Geçmişten
21. Geleceğe İnebolu (Tarih, Arkeoloji, Kültür ve Ekonomi), Berikan Yayınevi, Ankara, s. 203-226.
22. OĞUZ, M. Öcal, vd. (2012). Türkiye’de 2011 Yılında Yaşayan Ramazan ve Kurban Bayramı Geleneksel
23. Kutlamaları. Gazi Üniversitesi, Ankara: Türk Halkbilimi Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları.
24. ÖRNEK, Sedat Veyis (1971). Anadolu Folklorunda Ölüm, Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları.
25. ÖRNEK, Sedat Veyis (1995). Türk Halkbilimi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
26. ÖZKAN, İsa (2007) Bengü İzler. Türk Dünyası Araştırmaları, Ankara: Pegem Yayınları.
27. POLAT, Kemal (2002). “Kırgızistan’da Dini Günler ve Bayramlar”, Dinî Araştırmalar Dergisi, C. 5, S. 14, s. 169-182.
28. RAPPAPORT, Roy A. (1999). Ritual and Religion in the Making of Humanity. Cambridge: Cambridge University Press.
29. ROUX, Jean Paul (1999). Altay Türklerinde Ölüm. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
30. SU, Süreyya (2016). Hurafeler ve Mitler, Halk İslâmında Senkretizm. İletişim Yayınları.
31. TOPÇUOĞLU, Cahit (2018). Kastamonu İli Araç İlçesi, Sıragömü Köyü. C.2, Ankara: Gazi Kitabevi.
32. TRYJARSKİ, Edward (2012). Türkler ve Ölüm- Geçmişten Bugüne Türklerde Ölüm Kültürü. İstanbul: Pinhan Yayınları.
33. USLU, Mustafa (1997). “Yozgat Yöresinde Dini Bayram Hazırlığı. Kutlaması ve Mezar Ziyaretleri”, Milli Folklor, S.33, s.139-144.
34. YALÇINKAYA, Utkan (2011). 70 Yıldan Bu Yana Cide Sosyal Tarihi. Cide Başak Ajans Yayınları.
35. YEŞİL, Yılmaz (2014). Türk Dünyasında Geçiş Dönemi Ritüelleri (Doğum, Evlenme, Ölüm Gelenekleri). Ankara.
36. YEŞİLDAL, Ünsal Yılmaz (2018). “Atalar Kültüne Dair İnanmaların Türklerin Ad Verme İnanç ve
37. Gelenekleri Üzerindeki Tesiri”, Millî Folklor, S. 119, s. 48-59.
38. YÜKSEL, Gülşah (2011). “Kastamonu’da Dini Bayramları Kutlama Gelenekleri ve Bu Geleneklerin İnsan İlişkilerine Etkisi”. Akademik Bakış Dergisi, S.26, s. 1-25.