Velayetin Kaldırılmasında Çocuğun Üstün Yararı İlkesinin Rolünün İncelenmesi

Öz

Bu çalışma, Türk Medeni Kanunu'nda (TMK) düzenlenen ve en ağır koruma tedbiri olan velayetin kaldırılması müessesesinde çocuğun üstün yararı ilkesinin oynadığı merkezi ve belirleyici rolü incelemektedir. Velayet, modern hukukta ebeveynin bir egemenlik hakkı olmaktan ziyade, çocuğun korunmasını amaçlayan ve kamu düzenine ilişkin temel bir yükümlülük olarak kabul edilmiştir. Çocuğun üstün yararı ilkesi, velayetin kapsamını sınırlayan ve alınacak her türlü müdahale tedbirine hukuki zemin hazırlayan temel ilkedir. TMK m. 348'de düzenlenen velayetin kaldırılması, ebeveyni cezalandırmayı değil, çocuğu ihmal, istismar, hastalık veya deneyimsizlik gibi tehlikelerden korumayı hedefler. Bu koruma amacı gereği, velayet görevinin gereği gibi yerine getirilememesi hâlinde ebeveynin kusurlu olup olmadığına bakılmaksızın velayet kaldırılabilir. Hâkimin karar verme sürecinde, çocuğun yararı ile ebeveynin çıkarları çatıştığında mutlak suretle çocuğun menfaati esas alınmalı, kararların ölçülülük ve orantılılık ilkeleri çerçevesinde, daima son çare olarak uygulanması zorunludur. Ayrıca, idrak çağındaki çocuğun görüşünün alınması ve kararların pedagog veya psikolog gibi uzman desteğiyle verilmesi, çocuğun üstün yararının tam olarak tespitinde hayati öneme sahiptir. Velayetin kaldırılmasına rağmen, soybağı ilişkisi devam ettiği için nafaka yükümlülüğü ve çocuğun yararı aksini gerektirmediği sürece kişisel ilişki kurma hakkı devam etmektedir. Makale, uygulamadaki sorunlara dikkat çekerek bu hayati koruma tedbirinin amacına ulaşabilmesi için titiz bir araştırmanın gerekliliğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Velayet
• Velayetin Kaldırılması
• Çocuğun Üstün Yararı
• Türk Medeni Kanunu

An Examination of the Role of the Principle of the Best Interests of the Child in the Termination of Custody

Öz

This academic article examines the central and determining role played by the Principle of the Child's Best Interest in the institution of the removal of guardianship, regulated under the Turkish Civil Code (TMK) as the most severe protective measure. Guardianship is accepted in modern law not as a right of parental sovereignty but as a fundamental obligation aiming at the child's protection and related to public order.The Child's Best Interest principle is the foundational tenet that limits the scope of guardianship and provides the legal basis for all necessary intervention measures. The removal of guardianship, stipulated in TMK art. 348, is not intended to punish the parent; rather, it seeks to protect the child from dangers such as neglect, abuse, illness, or inexperience. Consistent with this protective aim, guardianship can be removed regardless of parental fault if the duties of guardianship cannot be properly fulfilled. In the judge's decision-making process, the child's interest must absolutely prevail when it conflicts with the parents' interests. Decisions must be implemented within the framework of proportionality and commensurability, always as a last resort (ultima ratio). Furthermore, obtaining the views of the child who has reached a sufficient age of discernment and supporting decisions with expert opinions such as pedagogues or psychologists is vital for the complete determination of the child's best interest. Despite the removal of guardianship, the obligation for child support and the right of personal relationship continue, as the legal bond persists, unless contrary to the child's best interest. The article highlights practical problems and emphasizes the necessity of meticulous investigation for this crucial protective measure to achieve its purpose.

Anahtar Kelimeler

• Guardianship
• Removal of Guardianship
• Child's Best Interest
• Turkish Civil Code
• Protective Measure.

Kaynakça

1. Akçaal, M. (2022) “Velâyetin Değiştirilmesi”. İnÜHFD, 13(1), 190-205.
2. Ceylan, E. (2017). “Türk Medeni Kanunu’nda Çocuğun Korunmasıyla İlgili Güncel Yargıtay Kararlarının Değerlendirilmesi”. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 19, 349-375.
3. Çakır, N. (2020) Boşanma Sonrası Ortak Velayet (1. bs.) Ankara: Yetkin.
4. Çelik, C. (2005). Velayetin kaldırılması. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 54(1), 257-309.
5. Demir, R. (2020). “Türk Medeni Kanunu’na Göre Çocuğun Kişiliğinin Korunması”. SDÜHFD, 9(2), 271-303.
6. Dilaveroğlu, E. (2025a). “Kamu Hizmeti Bağlamında Özel Okul-Öğretmen Arasındaki Sözleşmenin Değerlendirilmesi”. Liberal Düşünce Dergisi (119), 199-227. https://doi.org/10.36484/liberal.1659428
7. Dilaveroğlu, E., (2025b). “Kamu Görevlilerinin Sosyal Medya Paylaşımlarının Disiplin Hukuku Bakımından Değerlendirilmesi”. İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 12(1), 151-180.
8. Dural, M., Öğüz, T., & Gümüş, A. (2023). Türk özel hukuku cilt III: Aile hukuku (41. bs.). Filiz Kitabevi.

9. Erlüle, F. (2019). İsviçre Medeni Kanunu’nda Yapılan Değişiklikler Işığında Boşanmada Birlikte Velayet (1. bs.), Ankara: Yetkin.
10. Güvenç, S. N. (2023). Boşanmada Ortak (Birlikte) Velâyetin Uygulanabilirliği, Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 6(2), 600-612.
11. Hatemi, H. (2020). Aile Hukuku (8. bs.). İstanbul: Onikilevha.
12. Hatemi, H. (2021). Medeni hukuka giriş (10. bs.). İstanbul: Onikilevha.
13. Kapancı, K. B. & Başoğlu, B. (2016). “Çocuğun Medeni Hukuk Kuralları Çerçevesinde Şiddete Karşı Korunması”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 22(1), 347-364.
14. Özer Deniz, M. (2023). “Velayetin Kaldırılması ve Değiştirilmesi”. Pearson Journal of Socıal Sciences Humanities, 8(23), 26-31.
15. Özlü, H. (2001). Türk medeni hukukunda velayetin kaldırılması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
16. Öztan, B. (2015) Aile Hukuku (6. bs.) Ankara: Turhan Kitapevi. Rahimli, A. (2024). Türk ve Azerbaycan aile hukukunda velayetin kaldırılması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
17. Serozan, R. (1997). “Çocuğun kişi varlığının aile hukuku alanında korunmasında yetersizlikler”. Prof. Dr. Kenan Tunçomağ’a Armağan (s. 381). İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Eğitim Öğretim ve Yardımlaşma Vakfı.
18. Serozan, R. (2000). Çocuk hukuku (1. bs.). İstanbul: Vedat Kitapçılık.
19. Şener, E. (1996). Vesayet ve velâyet hukuku (1. bs.). Ankara: Seçkin.