Max Weber’in Bürokrasi Teorisi Bağlamında Osmanlı Bürokrasinin Gelişim Sürecinin İzini Sürmek

Öz

Devletin amaçlarını ve fonksiyonlarını yerine getirmek üzere kullanılan en önemli araçlardan birisi olan bürokrasi, binlerce yıl içerisinde insanların ihtiyaçları doğrultusunda dönüşmeye ve gelişmeye devam eden bir kavramdır. Günümüzde ise bürokrasi anlayışının temel dayanak noktası M. Weber’in “bürokrasi teorisi” ve bunun üzerine inşa edilen teoriler olmuştur. Tarihsel perspektiften bu teoriye Osmanlı Devleti özelinde bakıldığında ise; Osmanlı Devleti, Anadolu Selçuklu Devleti, İlhanlılar, Memlukler gibi devlet yapısı kuvvetli olan patrimonyal devletlerin temelleri üzerinde, kurulduğu ve genişlediği çağın ihtiyaçları doğrultusunda bürokratik yapısını ve “müesses nizamını” oluşturmuştur. Weber’in patrimonyal bürokrasi tanımının tipik bir örneği olan Osmanlı bürokrasisi; devletin ikinci kurucusu sayılan Fatih Sultan Mehmed Dönemi’nden itibaren ülkenin her sathında gerçekleştirilen uygulamalar ve hukuki düzenlemelerle birlikte Osmanlı otoritesinin padişah etrafında şekillenen merkeziyetçiliği hissettirilme gayreti göstermiştir. III. Selim Dönemi’nde başlayan, II. Mahmud ile ivmelenen ve Tanzimat Dönemi ile zirveye ulaşan süreçte, Osmanlı bürokrasisi Weberyen anlamda rasyonel bürokratikleşme yolunda adımlar atarken, aynı zamanda Batı’nın üstünlüğünü kabul etmiş ve Tanzimat Dönemi’nde ise somut olarak Fransız yönetim anlayışının güç kazandığı bir döneme girmiştir. Bu dönemden itibaren Osmanlı Devleti’nin yıkılışına kadar ise bürokrasi yapılan reformlar neticesinde, padişahtan bağımsız bir konuma gelmiş, karar alma süreçlerinde özellikle İttihat ve Terakki Dönemi’nde padişahı bile hiçe sayabilecek bir güce ve konuma erişmiştir. Türkiye Cumhuriyeti’ndeki bürokratik örgütlenmenin üzerine kurulduğu mirası anlayabilmek adına, günümüzde dahi izleri bulunan, Osmanlı Devleti’nde patrimonyal bürokrasiden tamamlanamayan rasyonel bürokrasiye doğru geçirdiği evrim sürecinde yaşanan gelişmeler tarihsel süreklilik içerisinde ele alma gayreti bu çalışmanın temel dayanak noktasını meydana getirmektedir. Bu kapsamda, Weber’in bürokrasi teorisi odak noktası olarak belirlenerek Fatih Sultan Mehmed Dönemi’nden Osmanlı Devleti’nin yıkılışına kadar bürokrasinin yaşadığı dönüşüm ve gelişme; tarihsel miras, anlayış değişiklikleri, kırılmaya neden olan olaylar ile gerçekleştirilen düzenlemeler bağlamında ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Bürokrasi
• Weberyan Bürokrasi
• Osmanlı’da Bürokrasi
• Patrimonyal Bürokrasi
• Rasyonel Bürokrasi.

Tracıng The Development Of The Ottoman Bureaucracy In The Context Of Max Weber's Theory Of Bureaucracy

Öz

Bureaucracy, one of the most important tools used to fulfil the aims and functions of the state, is a concept that has continued to evolve and develop over thousands of years in line with human needs. Today, the fundamental basis of the understanding of bureaucracy is M. Weber's ‘bureaucracy theory’ and the theories built upon it. When examining this theory from a historical perspective, specifically in relation to the Ottoman Empire, it is evident that the Ottoman Empire was established and expanded upon the foundations of patrimonial states with strong state structures, such as the Anatolian Seljuk Empire, the Ilkhanids, and the Mamluks, and developed its bureaucratic structure and ‘established order’ in line with the needs of the era. The Ottoman bureaucracy, a typical example of Weber's definition of patrimonial bureaucracy, sought to emphasise the centralisation of Ottoman authority around the sultan through practices and legal regulations implemented throughout the country from the reign of Fatih Sultan Mehmed, considered the second founder of the state. During the process that began in the reign of Selim III, gained momentum with Mahmud II, and reached its peak in the Tanzimat period, the Ottoman bureaucracy took steps towards rational bureaucratisation in the Weberian sense, while at the same time accepting the superiority of the West and entering a period in which the French administrative approach gained strength in the Tanzimat period. From this period until the collapse of the Ottoman Empire, as a result of the reforms, the bureaucracy became independent from the sultan and, especially during the Committee of Union and Progress period, attained a position of power that could even override the sultan in decision-making processes. In order to understand the legacy upon which the bureaucratic organisation of the Republic of Turkey is based, this study focuses on the developments that took place during the evolutionary process from patrimonial bureaucracy to incomplete rational bureaucracy in the Ottoman Empire, the traces of which can still be seen today, within the context of historical continuity. In this context, Weber's theory of bureaucracy is taken as the focal point, and the transformation and development of bureaucracy from the reign of Fatih Sultan Mehmed to the collapse of the Ottoman Empire is examined in the context of historical heritage, changes in understanding, events that caused disruption, and the reforms that were implemented.

Anahtar Kelimeler

• Bureaucracy
• Weberian Bureaucracy
• Bureaucracy in the Ottoman Empire
• Patrimonial Bureaucracy
• Rational Bureaucracy.

Kaynakça

1. Abdennur, A. (2020). Camouflaged aggression in organizations a bimodal theory. University of Alberta Press.
2. Agoston, G. & Masters, B. (2009). Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York: Facts on File.
3. Afyoncu E. (1994). Türkiye diyanet vakfı islâm ansiklopedisi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
4. Afyoncu, E. (2014). Sorularla Osmanlı imparatorluğu. Yeditepe Yayınevi.
5. Akyıldız, A. (2012). Osmanlı bürokrasisi ve modernleşme. İletişim Yayınları.
6. Akyıldız, H. Ö. (2024). Modernleşme döneminde Osmanlı memurları: posta ve telgraf çalışanları üzerine ampirik bir analiz. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
7. Albrow, M. (1970). Bureaucracy. Macmillan Education UK.
8. Arslan, E. (2021). Bürokrasi eleman yetiştiren yöneticilik okulu olarak Enderun mektebi: kurumsal bir değerlendirme. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(2), 940- 964. https://doi.org/10.33437/ksusbd.872541.

9. Aydın, M. A. (2015). Antik Çağdan XXI. yüzyıla kadar büyük İstanbul tarihi. İSAM ve İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı Kültür A.Ş.
10. Barkey, K. (2008). Empire of difference: The Ottomans in comparative perspective. Cambridge University Press.
11. Bilici, B. (2021). Osmanlı’dan günümüze bürokrasinin evrimi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Atılım Üniversitesi.
12. Demir, A. (2012). Hukuk tarihimiz açısından Fatih Sultan Mehmet, F. Gedikli (Ed.), I. Türk hukuk tarihi kongresi bildirileri içinde (s. 117-137). On iki Levha Yayınları.
13. Deringil, S. (1998). The well-protected domains: Ideology and the legitimation of power in the Ottoman Empire, 1876–1909. I.B. Tauris
14. Dursun, D. (1992). Bürokrasi teorisi ve yönetim. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 133-149.
15. Drechsler, W. (2005). The rise and demise of the new public management: Lessons and opportunities for South East Europe. Comparative Economic Studies, 47(4), 103- 131. https://doi.org/10.1057/palgrave.ces.8100121
16. Eryılmaz, B. (2002). Bürokrasi ve siyaset. Alfa Yayınları.
17. Eryılmaz, B. (2012). Kamu yönetimi. Umuttepe Yayınları.
18. Faroqhi, S. (2004). The Ottoman Empire and the eorld around ıt. I.B. Tauris.
19. Fortna, B. C. (2002). Imperial classroom: Islam, the state, and education in the late Ottoman Empire. Oxford University Press.
20. Fidan, S., Şahin, K. & Çelik, F. (2011). Osmanlı modernleşmesinin temel olgularından biri: bürokrasi, SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23, 113-128.
21. Findley, C. V. (1980). Bureaucratic reform in the Ottoman Empire: The Sublime Porte, 1789–1922. Princeton University Press.
22. Göçek, F. M. (1999). Burjuvazinin yükselişi imparatorluğun çöküşü. Ayraç Yayınevi.
23. Güven, A. (2009). Osmanlı’dan günümüze Türk bürokratlarının eğitimi ve bürokrasi teorileri çerçevesinde değerlendirilmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dumlupınar Üniversitesi.
24. Hanioğlu, M. Ş. (2008). A brief history of the late Ottoman Empire. Princeton University Press.
25. Harper, D. (2025, 7 Nisan). Origin and history of bureaucracy. Online etymology dictionary. https://www.etymonline.com/word/bureaucracy.
26. Heper, M. (1973). Osmanlı- Türk devletinde bürokrasinin siyasal rolü: kamu yönetimi kuramı açısından bazı gözlemler, AİD, 6(2), 29-40.
27. Heper, M. (1973). Modernleşme ve bürokrasi: karşılaştırmalı kamu yönetimine giriş. Sosyal Bilimler Derneği Yayınları.
28. Heper, M. (1974). Bürokratik yönetim geleneği. ODTÜ İdari Bilimler Fakültesi Yayınları.
29. Heper, M. (1977). Türk kamu bürokrasisinde gelenekçilik ve modernleşme/siyaset sosyolojisi açısından bir inceleme. Boğaziçi Üniversitesi.
30. İnal, K. & Karakoyunlu, İ. (2021). Enderun Mektebi örneği üzerinden üst düzey yönetici eğitimi modellemesi. Türk İdare Dergisi, 493, 135-168.
31. İnalcık, H. (1964-1965). Türk idari teşkilatı tarihi. SBF.
32. İnalcık, H. (1973). The Ottoman Empire: The classical age, 1300–1600. Weidenfeld and Nicolson.
33. İnalcık, H. (2016). Akademik ders notları 1938- 1986 Timur, inkılap tarihi, Osmanlı tarihi. TİMAŞ Yayınevi.
34. Karpat, K. H. (2010). Osmanlı modernleşmesi ve bürokratik dönüşüm. Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 35, 105–130.
35. Kul, B. (2023). Yöneticilerin eğitimi ve yetiştirilmesi: Tarihsel perspektifte Cumhuriyet dönemi tecrübesi. Akademik Hassasiyetler / The Academic Elegance, 10 (Cumhuriyet Özel), 490–510.
36. Merriam-Webster. (t.y.). Merriam- webster dictionary. 21 Mayıs 2025 tarihinde https://www.merriam-webster.com/dictionary/bureaucracy#dictionary-entry-1 adresinden edinilmiştir.
37. Özcan, A. (2016). Meşrutiyet döneminde Osmanlı bürokrasisinde dönüşüm ve uzmanlaşma. Kamu Yönetimi İncelemeleri Dergisi, 2(1), 53–70.
38. Özer, M. A. (2022). Bürokrasi dersleri. Gazi Kitapevi.
39. Pollitt, C. & Bouckaert, G. (2011). Public management reform: A comparative analysis- new public management, governance, and the neo-weberian state. Oxford University Press.
40. San, Ç. (1971). Max Weber'de hukukun ve meşru otoritenin sosyolojik analizi. Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi.
41. Terzi, M. A. (2015). Türk devlet geleneğinde bürokrasi. Bilge Kültür Sanat Yayın Dağıtım.
42. Türk Dil Kurumu (t.y.). Türk dil kurumu sözlükleri. 21 Mayıs 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden edinilmiştir.
43. Türk Sanayicileri ve İş Adamları Derneği (1983). Kamu bürokrasisi. TÜSİAD Yayınları.
44. Quataert, D. (2005). The Ottoman Empire, 1700–1922. Cambridge University Press.
45. Yalçındağ, S. (1970). Kamu yönetim sistemimizin tarihsel evrimi üzerine notlar. Amme İdaresi Dergisi, 3(2), 20-57.
46. Yıldırım, S. (2018). İttihat ve Terakki döneminde bürokratik elitin yeniden yapılanması. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 17(34), 85–104.
47. Yıldız, A. (2024, 30 Aralık). Osmanlı padişahı III. Selim, Türk Dünyası Ansiklopedisi. https://turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr/detay/968/III.-Selim.
48. Yücel, Y. (1991). Reformcu bir hükümdar Fatih Sultan Mehmed. Belleten, 55(13), 79-86. https://doi.org/10.37879/belleten.1991.79 .
49. Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology. University of California Press.
50. Weber, M. (2004). Sosyoloji yazıları. İletişim Yayınları.
51. Zürcher, E. J. (2004). Turkey: A modern history. I.B. Tauris.