Ünye İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi

Üretken Yapay Zekâ Kullanım Politikası

1. Amaç, Dayanak ve Kapsam

Ünye İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, akademik yayıncılık süreçlerinde özgün bilimsel katkıyı, araştırmacı sorumluluğunu, yayın etiğini, editoryal bağımsızlığı ve değerlendirme süreçlerinin güvenilirliğini esas alır. Üretken yapay zekâ teknolojilerinin akademik üretim ve yayıncılık süreçlerinde giderek daha yaygın biçimde kullanılması, bu araçlardan hangi koşullarda yararlanılabileceğine ilişkin açık ve uygulanabilir bir çerçeve oluşturulmasını gerekli kılmıştır.

Bu politika, yazarların, editörlerin ve hakemlerin üretken yapay zekâ araçlarını kullanırken uymaları gereken temel ilkeleri belirlemek amacıyla hazırlanmıştır. Politikanın temel yaklaşımı, üretken yapay zekâ araçlarının akademik emeğin, bilimsel muhakemenin ve etik sorumluluğun yerine geçemeyeceği; ancak sınırlı, şeffaf ve insan denetimine tabi olmak kaydıyla yardımcı araçlar olarak kullanılabileceği yönündedir.

Bu politika hazırlanırken, COPE’nin yapay zekâ araçlarının yazarlık statüsü, akademik sorumluluk ve yayın etiği bakımından kullanımına ilişkin değerlendirmeleri ile DOAJ’ın üretken yapay zekâ ve otomatik araçların akademik yayıncılık süreçlerinde kullanımına yönelik iyi uygulama önerileri dikkate alınmıştır. Ayrıca COPE, DOAJ, OASPA ve WAME tarafından yayımlanan Akademik Yayıncılıkta Şeffaflık ve En İyi Uygulama İlkeleri ile uyumlu bir editoryal çerçeve benimsenmiştir.

Bu politika kapsamında üretken yapay zekâ araçları; metin, özet, çeviri, kod, görsel, tablo, grafik, veri çıktısı, analiz önerisi veya benzeri içerikler oluşturabilen dijital sistemleri ifade eder. Büyük dil modelleri, sohbet tabanlı yapay zekâ uygulamaları, görsel üretim sistemleri, kod yardımcıları, otomatik özetleme araçları ve benzeri teknolojiler bu kapsamda değerlendirilir.

2. Temel Yaklaşım

Üretken yapay zekâ araçları, akademik çalışmanın hazırlanma sürecinde yardımcı işlev görebilir; ancak çalışmanın bilimsel niteliğini belirleyen asli unsurlar yazara ait olmalıdır. Araştırma fikri, problem tanımı, kuramsal çerçeve, yöntem tercihi, veri analizi, bulguların yorumlanması ve sonuçların oluşturulması araştırmacının sorumluluğundadır.

Ünye İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi’ne gönderilen çalışmalarda üretken yapay zekâ kullanımı bakımından aşağıdaki genel ilkeler geçerlidir:

• Üretken yapay zekâ araçları yazar, ortak yazar veya akademik katkı sahibi olarak gösterilemez.
• Yapay zekâ tarafından üretilen içerikler, yazar denetimi olmaksızın akademik metne dâhil edilemez.
• Yapay zekâ çıktılarının doğruluğu, geçerliliği, özgünlüğü ve kaynak güvenilirliği yazar tarafından kontrol edilmelidir.
• Üretken yapay zekâdan yararlanılması, yazarın bilimsel ve etik sorumluluğunu azaltmaz.
• Dergi değerlendirme süreçlerinde gizlilik ilkesi korunur; editör ve hakemlere iletilen dosyalar güvenliği belirsiz dış sistemlere aktarılamaz.
• Yapay zekâ kullanımının okuyucular, editörler ve hakemler açısından anlaşılabilir biçimde beyan edilmesi esastır.

3. Yazarlar İçin Kullanım İlkeleri

Yazarlar, üretken yapay zekâ araçlarından ancak sınırlı, yardımcı ve denetlenebilir amaçlarla yararlanabilir. Bu kullanım, çalışmanın özgün bilimsel katkısını zayıflatmamalı ve akademik sorumluluğun kime ait olduğu konusunda belirsizlik oluşturmamalıdır.

3.1. Uygun Kabul Edilebilecek Kullanımlar

Aşağıdaki kullanımlar, yazar tarafından kontrol edilmek ve gerekli durumlarda beyan edilmek koşuluyla uygun kabul edilebilir:

• Metnin dil, yazım, imla, noktalama ve anlatım açıklığı bakımından gözden geçirilmesi,
• Akademik üslubun güçlendirilmesi veya ifade akıcılığının artırılması,
• Başlık, özet veya anahtar kelime seçenekleri konusunda fikir alınması,
• Yazar tarafından hazırlanmış metnin biçimsel olarak daha tutarlı hâle getirilmesi,
• Kod yazımı, kod kontrolü, istatistiksel komutların düzenlenmesi veya veri görselleştirme süreçlerinde teknik destek alınması,
• Literatür taraması sürecinde yazar tarafından belirlenmiş kaynakların sınıflandırılması, okuma notlarının düzenlenmesi veya ön özetlerinin çıkarılması,
• Kavramsal şema, akış diyagramı veya açıklayıcı görsel taslakları için fikir geliştirilmesi,
• Çeviri veya dil uyarlaması süreçlerinde yardımcı destek alınması.

Bu tür kullanımlar, yazarın akademik değerlendirmesinin yerine geçemez. Üretken yapay zekâ çıktılarının kullanıldığı her durumda yazar, içeriği gözden geçirmek, gerekli düzeltmeleri yapmak ve bilimsel doğruluğu sağlamakla yükümlüdür.

3.2. Uygun Görülmeyen Kullanımlar

Aşağıdaki kullanımlar derginin yayın etiği anlayışıyla bağdaşmaz:

• Makalenin temel bilimsel içeriğinin üretken yapay zekâ tarafından oluşturulması,
• Araştırma sorusu, hipotez, kuramsal çerçeve, yöntem gerekçesi, bulgu yorumu veya sonuç değerlendirmesinin yapay zekâ çıktısına dayandırılması,
• Doğruluğu kontrol edilmemiş kaynakların, atıfların, verilerin, istatistiklerin veya tarihsel bilgilerin kullanılması,
• Gerçekte var olmayan kaynak, sahte veri, uydurma bulgu veya yanıltıcı tablo/grafik sunulması,
• Yapay zekâ tarafından oluşturulan görsel, tablo veya grafiklerin açıklama yapılmaksızın özgün araştırma bulgusu gibi gösterilmesi,
• Yapay zekâ çıktılarının intihal, aşırı benzerlik, kaynak uydurma veya akademik katkıyı belirsizleştirme sonucunu doğuracak biçimde kullanılması,
• Makale metninin önemli bölümlerinin yazar katkısı olmaksızın üretken yapay zekâya hazırlatılması.

Üretken yapay zekâ araçları, akademik sorumluluk taşıyamayacağı için yazar listesine eklenemez. Çalışmanın tüm içeriğinden, kullanılan kaynaklardan, analizlerden, yorumlardan ve sonuçlardan yazarlar sorumludur.

4. Yapay Zekâ Kullanımının Beyanı

Yazarlar, üretken yapay zekâ araçlarından yararlandıkları durumlarda bu kullanımı açık, doğru ve yeterli ölçüde bildirmelidir. Beyan, okuyucunun, editörün ve hakemin çalışmada yapay zekâ desteğinin kapsamını anlayabileceği açıklıkta olmalıdır.

Aşağıdaki kullanımların beyan edilmesi beklenir:

• Metnin kapsamlı biçimde yeniden düzenlenmesi veya akademik üslubunun geliştirilmesi,
• Özet, başlık, anahtar kelime, tablo, şekil, grafik veya görsel taslaklarında yapay zekâ desteği alınması,
• Kod yazımı, veri temizleme, veri işleme, analiz komutu veya veri görselleştirme süreçlerinde yapay zekâdan yararlanılması,
• Literatürün özetlenmesi, gruplandırılması veya karşılaştırılması amacıyla üretken yapay zekâ kullanılması,
• Çeviri, dil uyarlaması veya anlamı etkileyebilecek düzeyde metin düzenleme desteği alınması.

Yalnızca yazım hatası, noktalama, kelime düzeltmesi veya temel dil kontrolü gibi içerik üretmeyen sınırlı kullanımlar için ayrıntılı beyan zorunlu değildir. Bununla birlikte yazar, bu tür araçların yol açabileceği anlam kayması, hatalı çeviri veya ifade bozulmalarını kontrol etmekle sorumludur.

Beyan metninde mümkün olduğunca şu bilgiler yer almalıdır:

• Kullanılan aracın adı,
• Aracın hangi amaçla kullanıldığı,
• Kullanımın makalenin hangi aşaması veya hangi unsurlarıyla ilgili olduğu,
• Yapay zekâ çıktılarının yazar tarafından kontrol edildiği ve nihai sorumluluğun yazara ait olduğu.

5. Kaynak, Atıf ve Bilgi Doğrulama

Üretken yapay zekâ araçları hatalı, eksik, güncel olmayan veya gerçekte var olmayan kaynaklar önerebilir. Bu nedenle yapay zekâ tarafından sunulan hiçbir kaynak, atıf, bibliyografik bilgi, veri, mevzuat bilgisi, tarihsel bilgi veya istatistik bağımsız biçimde doğrulanmadan kullanılmamalıdır.

Yazarlar özellikle şu hususlara dikkat etmelidir:

• Kaynakların gerçekten var olup olmadığını kontrol etmek,
• Atıf bilgilerinin yazar adı, başlık, dergi adı, yıl, cilt, sayı, sayfa ve DOI bakımından doğru olduğunu doğrulamak,
• Yapay zekâ tarafından önerilen literatür özetlerini özgün kaynaklarla karşılaştırmak,
• Sayısal bilgileri, veri setlerini ve istatistikleri güvenilir kaynaklardan teyit etmek,
• Üretken yapay zekâ çıktılarının çalışmanın argümanını hatalı yönlendirmediğinden emin olmak.

Yapay zekâ araçları, akademik kaynak yerine gösterilemez. Bu araçlardan alınan çıktılar, bilimsel kanıt veya kaynak niteliğinde değerlendirilmez.

6. Görsel, Tablo, Grafik, Veri ve Kod Kullanımı

Üretken yapay zekâ ile oluşturulan veya düzenlenen görsel, tablo, grafik, veri çıktısı ve kodlar özel dikkat gerektirir. Bu tür kullanımlar, çalışmanın yöntemsel şeffaflığını ve bulguların güvenilirliğini zedelememelidir. Yapay zekâ destekli görseller, yalnızca açıklayıcı, kavramsal veya temsili amaçlarla kullanılmışsa bu durum açıkça belirtilmelidir. Gerçek veriye dayanmayan görseller, ampirik bulgu gibi sunulmamalıdır. Tablo, grafik veya sayısal çıktıların üretiminde yapay zekâdan yararlanılmışsa, bu çıktıların hangi veri ve yöntemle oluşturulduğu yazar tarafından açıklanabilir olmalıdır. Kod üretimi veya kod düzenleme süreçlerinde yapay zekâ kullanılmışsa, kodun işlevselliği, kullanılan komutların uygunluğu ve elde edilen sonuçların doğruluğu yazar tarafından test edilmelidir. Veri temizleme, sınıflandırma, dönüştürme veya analiz süreçlerinde yapay zekâ desteği alınmışsa, bu desteğin kapsamı yöntemsel şeffaflık ilkesi gereği açıklanmalıdır.

7. Editörler İçin İlkeler

Editörler, üretken yapay zekâ araçlarını kullanırken editoryal bağımsızlık, gizlilik ve tarafsızlık ilkelerine uygun hareket etmelidir. Dergiye gönderilen makale dosyaları, ek belgeler, veri setleri, hakem raporları, yazar bilgileri veya editoryal yazışmalar güvenliği belirsiz üretken yapay zekâ sistemlerine yüklenmemelidir. Editoryal kararlar yapay zekâ çıktısına devredilemez. Bir makalenin kabulü, reddi, düzeltilmesi veya yeniden değerlendirilmesi gibi kararlar editörün akademik kanaati, dergi politikaları ve hakem değerlendirmeleri doğrultusunda verilmelidir. Editörler, üretken yapay zekâ araçlarından yalnızca sınırlı ve yardımcı amaçlarla yararlanabilir. Yazım kontrolü, biçimsel düzenleme, teknik ön inceleme veya iş akışını kolaylaştırıcı işlemler bu kapsamda değerlendirilebilir. Ancak bu kullanım makalenin bilimsel değerlendirme sonucunu belirleyici nitelikte olamaz. Yazarın üretken yapay zekâ kullanımına ilişkin beyanı eksik, belirsiz veya tutarsız görünüyorsa editör yazardan ek açıklama isteyebilir. Gerekli hâllerde yazardan beyanını düzeltmesi, genişletmesi veya ilgili içeriği yeniden gözden geçirmesi talep edilebilir.

8. Hakemler İçin İlkeler

Hakemlik faaliyeti, hakemin kendi bilimsel birikimi, alan uzmanlığı ve akademik değerlendirmesiyle yürütülmelidir. Üretken yapay zekâ araçları, hakem görüşünün yerine geçemez. Hakemler, değerlendirmek üzere kendilerine gönderilen makale metinlerini, tabloları, görselleri, veri dosyalarını, ek materyalleri veya yazar bilgilerini üretken yapay zekâ sistemlerine yüklememelidir. Hakem raporunun bilimsel değerlendirme içeriği yapay zekâya hazırlatılamaz. Çalışmanın özgünlüğü, yöntemi, literatüre katkısı, analizlerinin yeterliliği, bulgularının tutarlılığı ve sonuçlarının geçerliliği hakkındaki değerlendirme hakem tarafından yapılmalıdır. Hakemler, kendi hazırladıkları raporun yalnızca dil, imla veya ifade açıklığı bakımından gözden geçirilmesi için sınırlı araç desteğinden yararlanabilir. Bu durumda değerlendirme konusu makaleye ait gizli bilgiler, doğrudan alıntılar, veri içerikleri veya yazar kimliğini açığa çıkarabilecek unsurlar hiçbir şekilde dış sistemlerle paylaşılmamalıdır. Hakem, makalede beyan edilmemiş, yanıltıcı veya akademik bütünlüğü zedeleyebilecek nitelikte bir yapay zekâ kullanımı ihtimali görürse bunu kesin yargı içermeyen bir notla editöre bildirebilir.

9. Uygun Olmayan Kullanım Durumlarında İzlenecek Süreç

Ünye İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, üretken yapay zekâ kullanımına ilişkin sorunları öncelikle açıklığa kavuşturma, düzeltme ve yayın etiğine uygunluğu sağlama yaklaşımıyla ele alır. Yapay zekâ kullanımına ilişkin beyan eksikliği, hatalı beyan veya uygun olmayan kullanım şüphesi ortaya çıktığında editör yazardan ek bilgi isteyebilir. Bu süreçte amaç, öncelikle kullanımın kapsamını anlamak ve gerekli düzeltmeleri sağlamaktır.

Gerekli görülen durumlarda yazardan şu işlemler talep edilebilir:

• Yapay zekâ kullanımına ilişkin daha açık bir beyan sunması,
• Beyan metnini düzeltmesi veya genişletmesi,
• Doğrulanmamış kaynak, veri, tablo, grafik veya ifadeleri kontrol etmesi,
• Yapay zekâ ile oluşturulduğu anlaşılan sorunlu içerikleri çıkarması veya yeniden düzenlemesi,
• Makalenin ilgili bölümlerini kendi akademik sorumluluğu altında yeniden gözden geçirmesi.

Sorunun niteliğine göre değerlendirme süreci düzeltme yapılıncaya kadar bekletilebilir, yazardan revizyon istenebilir veya makale değerlendirme dışı bırakılabilir. Yayımlanmış bir makalede sonradan ciddi bir sorun tespit edilirse dergi, yayın etiği ilkeleri doğrultusunda açıklama, düzeltme, editoryal not veya geri çekme seçeneklerinden uygun olanını değerlendirebilir. Bu politika, cezalandırıcı bir mekanizma kurmaktan ziyade akademik şeffaflığı, araştırma sorumluluğunu ve yayın güvenilirliğini korumayı amaçlar.