TÜRKİYE’DE TEFSİR ALANINDAKİ LİSANSÜSTÜ TEZLER (2010–2025): BİBLİYOMETRİK PROFİL, YÖNTEMSEL SORUNLAR VE ULUSLARARASILAŞMA STRATEJİLERİ

Öz

Bu çalışma, 2010–2025 arasında Türkiye’de tefsir anabilim dalında yapılan lisansüstü tezleri kapsamlı bir veri seti üzerinden incelemektedir. Toplam 1.647 tez değerlendirilmiştir: bunların %75,8’i yüksek lisans (1.249) ve %24,2’si doktora (398) düzeyindedir. Üretim eğrisi 2019’da zirveye ulaşmış (239 tez); 2021–2024 arasında ise yılda ortalama 140–153 tez ile yüksek bir bant korunmuştur. Kurumsal dağılımda Marmara (186), Ankara (183) ve Necmettin Erbakan (160) üniversiteleri başı çekmekte; Erciyes, Dicle, İstanbul, Dokuz Eylül, Harran, Fırat ve Sakarya gibi fakültelerle üretim ülke geneline yayılmaktadır. Başlık temelli sınıflamada dokuz küme öne çıkmaktadır: Konulu Tefsir (%18,2), Sûre Tefsiri (%10,4), Kavram/Semantik (%8,5), Tefsir Tarihi (%11,2), Tefsir Usûlü (%5,8), Kur’an Tarihi (%2,1), Tercüme/Meal (%2,0), Tahkik/Edisyon (%3,2), Kıraat (%0,7). Bulgular, metin-merkezli damarların (konu, sûre, kavram) baskın olduğunu; teknik sahaların ise sınırlı fakat stratejik önem taşıdığını göstermektedir. Çalışma, başlıklarda yaygın “Kur’ân’da … / Kur’ân’a göre …” kalıbının yöntemsel belirsizlik ürettiğini; bunun yerine yöntemin, kapsamın ve kullanılan korpusun baştan açıkça belirtilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Yöntemsel eksiklikler dört başlıkta özetlenmiştir: (i) teknik beceri inşası (paleografi, kıraat analizi, edisyon-kritik), (ii) araştırma tasarımında şeffaflık, (iii) kurumlar arası işbirliğinin genişletilmesi, (iv) nicel göstergelerin nitel metriklerle desteklenmesi. Uluslararasılaşmada dilsel çevirinin ötesine geçilerek çok dilli anahtar kelimeler, yapılandırılmış özetler, açık bilim ilkeleri, ortak yazım ve dizinleme standartları önerilmektedir. Sonuç olarak, Türkiye’de tefsir alanında lisansüstü tez üretimi güçlü bir öğretim işlevi görmüş; ancak derinlemesine araştırma, teknik uzmanlaşma, başlık/yöntem standardizasyonu ve küresel etkileşim konularında eş zamanlı güçlendirmelere ihtiyaç olduğu ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Lisansüstü tezler
• Başlık standardizasyonu
• Açık bilim
• Uluslararasılaşma stratejileri.

GRADUATE THESES İN QUR’ĀNİC EXEGESİS (2010–2025) İN TÜRKİYE: BİBLİOMETRİC PROFİLE, METHODOLOGİCAL ISSUES AND INTERNATİONALİZATİON STRATEGİES

Öz

This study examines postgraduate theses in the field of Qur’anic exegesis (tafsir) completed in Turkey between 2010 and 2025 through a comprehensive dataset. A total of 1,647 theses were evaluated: 75.8% master’s (1,249) and 24.2% doctoral (398). The production curve peaked in 2019 (239 theses) and maintained a high band between 2021 and 2024 with an annual average of 140–153 theses. In terms of institutional distribution, Marmara (186), Ankara (183), and Necmettin Erbakan (160) universities lead, followed by Erciyes, Dicle, Istanbul, Dokuz Eylül, Harran, Fırat, and Sakarya, indicating nationwide coverage. A title-based classification yielded nine clusters: Thematic Tafsir (18.2%), Surah Tafsir (10.4%), Conceptual/Semantic (8.5%), History of Tafsir (11.2%), Methodology of Tafsir (5.8%), History of the Qur’an (2.1%), Translation/Meāl (2.0%), Critical Edition (3.2%), and Qira’at (0.7%). Findings highlight the dominance of text-centered approaches (theme, surah, concept) while technical areas remain quantitatively limited yet strategically significant. The study also shows that the widespread use of the title pattern “In the Qur’an … / According to the Qur’an …” produces methodological opacity; instead, research method, scope, and corpus should be explicitly stated from the outset. Methodological shortcomings are summarized under four headings: (i) building technical skills (paleography, qira’at/variant analysis, critical edition), (ii) transparency in research design, (iii) expansion of inter-institutional collaboration, and (iv) complementing quantitative indicators with qualitative metrics. For internationalization, the study recommends moving beyond mere translation by adopting multilingual keywords, structured abstracts, open science principles, collaborative authorship, and standardized indexing practices. In conclusion, postgraduate thesis production in tafsir has effectively fulfilled a teaching function in Turkey, yet there is a pressing need for simultaneous reinforcement in in-depth research, technical specialization, title/method standardization, and global engagement.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Graduate theses
• Title standardization
• Open science
• Internationalization strategies.

Kaynakça

1. Akyol, İsmail. “Türkiye İlahiyat Fakültelerinde Kur’ân, Tefsir ve Kurân İlimlerine Dair Hazırlanan Tezler Bibliyoğrafyası (1953-1991)”. İslâmî Araştırmalar (Dergi) IX/1-2-3-4 (1996), 240-244.
2. Arslan, Adnan. “Web of Science Veri Tabanına Dayalı Bibliyometrik Değerlendirme: Tefsir Üzerine Yapılan Makaleler (2003-2023)”. Antakiyat: Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi VII/1 (2024), 1-15.
3. Çalışkan, İsmail. “Tefsir Alanında Yapılan Doktora Tezleri Üzerine Bir Değerlendirme”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi IX/18 (2011), 461-489.
4. Deliser, Bilal. “Tefsir Tarihine Konulu Yönelişler ve Konulu Tefsir -Eleştirel Yaklaşım- = Topical Trends on Tafseer History and Topical Tafseer -Critical Approach-”. Universal Journal of Theology (Dergi) III/1 (2018), 16-38.
5. Gökkır, Bilal. “Konulu Tefsir: Hedef, İmkan ve Sınırları”. Tarihten Günümüze Kur’an’a Yaklaşımlar (Sempozyum), 455-466.
6. Görener, İbrahim. “Kur’an İlimleri ve Tefsir Usulünün Bir Yöntem Çağrıştırması Sorunu”. Bilimname : Düşünce Platformu VII/16 (Ocak 2009), 9-23.
7. Gözeler, Esra. “İlâhiyat Fakültelerinde Kur’ân ve Tefsir Çalışmaları”. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi II/1 (2009), 91-103.
8. Kara, Ömer. “Tefsir Akademyasının Problemleri ve Bazı Çözüm Önerileri”. Kur’an Araştırmalarında Akademik Tezler -Batı ve İslam Dünyası Mukayesesi I (2018), 357-384.

9. Kara, Ömer. “Türkiye’de Tefsir Akademyasının Gelişim Süreci”. Tarihten Günümüze Kur’an’a Yaklaşımlar (Sempozyum), 607-636.
10. Kara, Ömer. “Türkiye’deki Tefsir Akademyasının Kur’an ve Tefsir Alanındaki Çalışmaları”. İslâmî İlimler Dergisi II/1, Kur’an Özel Sayısı: 2 (2007), 245-295.
11. Kara, Ömer. “Türkiye’deki Tefsir Akademyasının Kur’an ve Tefsir Alanındaki Çalışmaları”. İslâmî İlimler Dergisi: I. Kur’an Sempozyumu, 295-315.
12. Mollaibrahimoğlu, Süleyman. Kur’an İlimleri Sahasında Neşredilen Eserler (1923–1992) ve Yapılan Tezler. İstanbul: Süleymaniye Vakfı Yayınları, 1993.
13. Seber, Abdulkerim. “Konulu Tefsir Metodunun Teorik ve Pratik Problemlerine Dair Bazı Çözüm Önerileri”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (2009), 139-172.
14. Sülün, Murat. “2003’e Kadarki Bir Asırlık Dönemde Neşredilen Tefsir Makaleleri Hakkında Genel Bir Değerlendirme”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi X/19-20 (2012), 363-387.
15. Tuncer, Faruk. “Tefsir Alanında Yapılan Çalışmalar Üzerine Bir Değerlendirme”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26 (2012), 149-177.
16. Türcan, Selim. “Akademik Tefsir Çalışmalarında Alan ve Yöntem Üzerine”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (2017), 75-94.
17. Yetkin, Vedat. “Türkiye’de Akademik Dergilerde Yayınlanan Tefsir Konulu Araştırma Makalelerinin Bibliyometrik Analizi (1925-2023)”. İslâmî İlimler Dergisi XIX/39 (2024), 51-74.
18. Yetkin, Vedat. “Türkiye’de İşârî Tefsir Üzerine Yayınlanan Akademik Çalışmaların Bibliyometrik Analizi (1925-2023)”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi X/2 (2024), 470-503.
19. Tez Merkezi. “Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Tez Merkezi”. Erişim 30 Ağustos 2025. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp