The Original Critique of the Burhān al-Tamānuʿ Attributed to Abū al-Ḥusayn al-Baṣrī

Öz

Among the various schools of kalām, there is no dispute concerning the oneness of the eternal (qadīm) and omnipotent (qādir) Creator, nor about the impossibility of the existence of a second deity who resembles or equals Him in any divine attribute. In line with this principle, the rational demonstration known as Burhān al-Tamānuʿ—which appears frequently in the kalām literature—has gained prominence. This proof, formulated to establish the divine unity (tawḥīd) of the Creator, posits that if there were two eternal and omnipotent creators of the cosmos, their wills (irāda) might come into conflict. Contrary to common assumptions, the argument is not entirely immune to contention or critique. A close reading of Qāḍī ʿAbd al-Jabbār’s al-Mughnī reveals a significant number of potential objections and debates concerning the propositions underlying this proof. Moreover, within the kalām tradition, a distinctive critique of the Burhān al-Tamānuʿ is attributed to Abū’l-Ḥusayn al-Baṣrī. This critique is grounded in the premise that if there were two qadīm and wise (ḥakīm) deities, the daʿī (motivating cause) behind their respective acts would necessarily be the same, and thus a conflict of wills would be implausible. According to this argument, since divinity entails wisdom (ḥikma), and both deities are omniscient (ʿālim) from eternity, it would be impossible for one deity to will an act based on knowledge and wisdom that the other deity—likewise characterized by the same attributes—would oppose. A ḥakīm deity would only will an act in accordance with ḥikma, and the other, being equally ḥakīm, would not seek to hinder such an act on account of the shared attribute. In sum, this critique—founded upon the claim that there would be no divergence between the motivations (daʿī) of two deities who are equal in all attributes—remained, according to Ibn al-Malāḥimī, unanswered, despite the existence of evidence in the literature suggesting otherwise. Due to the lack of sufficient textual material in Abū’l-Ḥusayn al-Baṣrī’s extant works, this study aims to examine the aforementioned critique of the Burhān al-Tamānuʿ through the accounts preserved in the writings of Ibn al-Malāḥimī.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Burhān al-Tamānuʿ
• Abū al-Ḥusayn al-Baṣrī
• Ibn al-Malāḥimī
• Qāḍī ʿAbd al-Jabbār
• Qudrah
• Hikmah
• Dawāʿī.

Ebü’l-Hüseyin el-Basrî’ye Ait Özgün Bir Burhân-ı Temânuʿ Eleştirisi

Öz

Ezelî ve kādir olan yaratıcının tek olduğu ve herhangi bir vasıfla ona benzer veya aynı olan ikinci bir ilâhın bulunmasının imkânsızlığı hususunda kelâm ekolleri arasında bir ihtilâf bulunmamaktadır. Bu yaklaşım doğrultusunda literatürde, âlemde iki ezelî ve kādir yaratıcının varlığı durumunda bu ilâhların irâdelerinin çatışabileceğine dâir varsayımlar içeren ve âlemin yaratıcısının tek olduğunun ispatı bağlamında serdedilen burhân-ı temânuʿ olarak bilinen aklî delil meşhurdur. Delil, zannedilenin aksine ihtilâflardan ya da tartışmalardan tamamen ârî değildir. Zîra Kādî Abdülcebbâr’ın Muġnî’si incelendiğinde söz konusu delile yönelik muhtemel itirazlar ve delilin önermeleri hakkındaki tartışmalar azımsanmayacak niteliktedir. Bunun da ötesinde literatürde, Ebü’l-Hüseyin el-Basrî’den kadîm ve hikmet sahibi iki ilâhın dâîlerinin aynı olacağından hareketle irâdelerinin çatışmamasının daha makul olduğunu temel alan özgün bir burhân-ı temânuʿ eleştirisi nakledilmektedir. Buna göre ilâh olmak hikmetli olmayı gerektirdiğinden ve her iki ilâh ezelî olarak âlim olacağından, bir ilâhın ilim ve hikmet üzere yaptığı bir fiile aynı vasıflara sahip âlim ve hakîm olan diğer ilâhın karşı çıkması, buna bağlı olarak da aralarında bir çatışmanın yaşanması imkânsızdır. Zira hakîm olan ilâh ancak hikmet üzere bir eylemde bulunmayı irâde edecek ve hikmet sahibi diğer ilâh bu hikmeti hakîmlik vasfından dolayı engellemeyecektir. Ezcümle bütün sıfatlarda birbirine eş iki ilâhın dâîleri arasında herhangi bir farklılık olmayacağı iddiası üzerine temellendirilen bu eleştiri, literatürde aksini gösteren veriler bulunsa da İbnü’l-Melâhimî’ye göre cevapsız kalmıştır. Bu çalışma, Ebü’l-Hüseyin el-Basrî’nin günümüze ulaşan eserlerinde yeterli veri olmaması hasebiyle İbnü’l-Melâhimî’nin aktarımları üzerinden mezkûr burhân-ı temânuʿ eleştirisine odaklanmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Burhân-ı Temânuʿ
• Ebü’l-Hüseyin el-Basrî
• İbnü’l-Melâhimî
• Kādî Abdülcebbâr
• Kudret
• Hikmet
• Dâî

Kaynakça

1. Çetin, Serkan. Yemen’de Zeydî-Mu‘tezilî Kelâmı: Hasen er-Rassâs Örneği. İstanbul: Klasik Yayınları: 2025.
2. Çetin, Serkan- Kılavuz, Ulvi Murat. “Mu‘tezilî Tanımlar Literatürünün Kayıp Halkası: Kādî Abdülcebbâr’ın Ḥudûdü’l-elfâẓ’ı –İnceleme ve Neşir–” Kader, 21/1 (Haziran 2023), 59-78. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1283664.
3. Demir Bektaş, Kevser. İbnü’l-Melâhimî’nin Kelam Sisteminde Adalet İlkesi. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
4. Ebü’l-Hüseyin el-Basrî. Taṣaffuḥu’l-edille fî uṣûli’d-dîn. nşr. Wilferd Madelung – Sabine Schmidtke. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006.
5. Fahreddin er-Râzî. Nihâyetü’l-ʿuḳūl fî dirâyeti’l-uṣûl. nşr. Sa‘îd Abdüllatîf Fûde. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’z-Zehâir, 1436.
6. Fahreddin er-Râzî. er-Riyâżu’l-mûniḳa fî ârâʾi ehli’l-ʿilm. nşr. Es‘ad Cum‘a. Tunus: Merkezü’n-Neşri’l-Câmiî, 2004.
7. Fahreddin er-Râzî. Ana Meseleleriyle Kelâm ve Felsefe: el-Muhassal. nşr. ve çev. Eşref Altaş. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
8. Hımmasî, Sedîdüddîn er-Râzî. el-Munḳıẕ mine’t-taḳlîd. 2 Cilt. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1412.

9. İbnü’l-Melâhimî. el-Fâʾiḳ fî uṣûli’d-dîn. nşr. Wilferd Madelung – Martin McDermott. Tahran: Iranian Institute of Philosophy, 2007.
10. İbnü’l-Melâhimî. el-Muʿtemed fî uṣûli’d-dîn. nşr. Wilferd Madelung - Martin McDermott. London: Al-Hoda, 1991.
11. İbn Metteveyh. el-Mecmûʿ fi’l-Muḥîṭ bi’t-teklîf. nşr. J. J Houben. Beyrut: el-Matbaatü’l-Kâtûlikiyye, 1965.
12. Kādî Abdülcebbâr. el-Muġnî fî ebvâbi’t-tevḥîd ve’l-ʿadl 4: Rüʾyetü’l-Bârî. thk. M. Mustafa Hilmî – Ebü’l-Vefâ el-Ganîmî. Kahire: ed-Dâru’l-Mısriyye li’t-Te’lîf ve’t-Terceme, ts.
13. Kādî Abdülcebbâr. el-Muġnî fî ebvâbi’t-tevḥîd ve’l-ʿadl 6(1): et-Taʿdîl ve’t-tecvîr. nşr. A. Fuâd el-Ehvânî. Kahire: el-Müessesetü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’t-Te’lîf ve’t-Terceme ve’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 1962.
14. Kādî Abdülcebbâr. el-Muġnî fî ebvâbi’t-tevḥîd ve’l-ʿadl 6(2): el-İrâde. nşr. George C. Anawati. Kahire: el-Müessesetü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’t-Te’lîf ve’t-Terceme ve’t-Tıbâa ve’n-Neşr. 1962.
15. Koloğlu, Orhan Şener. Cübbâîlerin Kelâm Sistemi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM), 2011.
16. Koloğlu, Orhan Şener. Mutezile’nin Felsefe Eleştirisi: Harezmli Mutezilî İbnü’l-Melâhimî’nin Felsefeye Reddiyesi. Bursa: Emin Yayınları, 2010.
17. Koloğlu, Orhan Şener. “Behşemiyye-İhşîdiyye Çekişmesi: Kısa Bir Tarihsel İnceleme”. Ulu-dağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/2 (2009), 285-298.
18. Madelung, Wilferd – Schmidtke, Sabine. “Introduction”. Taṣaffuḥu’l-edille fî uṣûli’d-dîn. mlf. Ebü’l-Hüseyin el-Basrî. vii-xxiii. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006.
19. Madelung, Wilferd. “Son Dönem Mutezilesi ve Determinizm: Filozofların Tuzağı”. çev. Kev-ser Demir Bektaş. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28/1 (2019), 275-289.
20. Mânkdîm Şeşdîv. Taʿlîḳ ʿalâ Şerḥi’l-Uṣûli’l-ḫamse. Şerḥu’l-Uṣûli’l-ḫamse adıyla Kādî Abdül-cebbâr’a izafetle nşr. Abdülkerim Osman. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1965.
21. Mâtürîdî. Kitâbü’t-Tevḥîd. nşr. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. İstanbul: Türkiye İrşad Yayınevi & Beyrut: Dâru Sâder, 1422/2001.
22. Nesefî, Ebü’l-Muîn, Tebṣıratü’l-edille fî uṣûli’d-dîn, thk. Claude Salame. Dımaşk: Institut Fran-çais de Damas, 1990.
23. Özerol, Mehmet Fatih. Mutezile’de Tevhid: Son Büyük Mutezilî İbnü’l-Melâhimî’nin Düşünce Sisteminde Tevhid. Bursa: Emin Yayınları, 2019.
24. Özerol, Mehmet Fatih. “Behşemiyye ile Hüseyniyye Ekolleri Arasındaki Görüş Ayrılıkları”. Kilitbahir 16 (Mart 2020), 121-143.
25. Özler, Mevlüt. İslâm Düşüncesinde Tevhid. İstanbul: Nûn Yayıncılık, 1995.
26. Şafak, Ali. “Kasıt”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 21/559-561. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
27. Topaloğlu, Bekir. İslâm Kelâmcılarına ve Filozoflara Göre Allah’ın Varlığı (İsbât-ı Vâcib). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2012.
28. Yahyâ b. Hamza, Müeyyed Billâh. Kitâbü’t-Temhîd fî şerḥi Meʿâlimi’l-ʿadl ve’t-tevḥîd. nşr. Hişâm Hanefî Seyyid. Kahire: Mektebetü’s-Sekāfeti’d-Dîniyye, 2008.
29. Yavuz, Yusuf Şevki. “Vahdâniyyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 42/428-430. İstanbul: TDV Yayınları, 2012