Mazdek Hareketi Üzerine Bir Araştırma

Öz

Eski tarihçilerin İslamiyet öncesi İran tarihi hakkındaki Farsçaya veya Arapçaya nakilleri önemli bir kaynağa yani, Sâsânî saltanatının sonunda (muhtemelen III. Yezdicerd döneminde) Pehlevî dilinde kaleme alınmış yarı resmi bir metin olan "Ħudâynâme"ye dayanır. Onun Arapça çevirileri arasında en bilineni İbnü’l-Mukaffa’nın tercümesidir. Yazar ve Pehlevî Ħudâynâme’nin yazarları Sâsânî saltanat yıllıkları veya mezkûr yıllıklara dayanan diğer kaynaklardan faydalanmışlardır. Ħudâynâme’de olayların gidişatı hükümdarların, soyluların ve Zerdüştî din adamlarının bakış açısından ifade edilmektedir. Bu bakış açısı Müslüman tarihçi ve yazarların metinlerine doğrudan yansımıştır. Her ne kadar yazılarının menşeini ve kaynaklarını belirtmeseler de birkaç örnek haricinde Müslüman tarihçilerin yazılarını Ħudâynâme’nin Arapça çevirisinden alıntıladıkları ve muhtemelen içeriği desteklemek amacıyla Mazdeknâme ve diğer kitap çevirilerinden faydalandıkları açıktır.

Anahtar Kelimeler

• Dinler Tarihi
• Mazdek
• Kubâd
• Mazdekiye

Kaynakça

1. Agathias. The Histories. çev. Joseph D. Frendo. Berlin, Newyork: Walter de Gruyter, 1975.
2. Bahâr, Muhammed Tagî (ed.). Mücmelü’t-Tevârîḫ ve’l-Kıṣaṣ, ts.
3. Bel‘amî, Ebû Ali. Târîḫ-i Belʿamî. ed. Muhammed Cevâd Meşkûr. Tahran: Hayyam, 1337.
4. Bîrûnî, Ebu Reyhân. Âs̱ârü’l-Bâḳıye. çev. Ekber Dânâ Sereşt. Tahran: Emîr-i Kebîr, 3. Basım, 1363.
5. Dîneverî, Ebû Hanîfe Ahmed. el-Aḫbârü’ṭ-Tıvâl. çev. Mahmûd Mehdevî Dâmğânî. Tahran: Neşrenî, 1365.
6. Firdevsî. Şerîfî Şehnâme Çevirisi. ed. Zuhal Kültüral - Latif Beyreli. çev. Şerifi. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1999.
7. Firdevsî, Ebûlkâsım. Şâhnâme. ed. Rüstem Alîyev - Âdil Âzer. Moskova: İntişârât-ı Dâniş (Bahş-ı Edebîyât-ı Hâver), 1970.
8. Gaube, H. “Mazdak: Historical Reality or Invention?” Studia Iranica 11 (1982), 111-122.

9. Girişmen, Romen. Îrân ez Âgâz ta İslâm. çev. Muhammed Muayyen. Tahran: İlmî ve Ferhengî, 5. Basım, 1364.
10. Ḫaṭîb, Muhammed bin Muhammed bin Mahmûd. Fustât el-Adâle-i fî Kavâid es-Sultane. Paris Milli Kütüphanesi, Tahran Üniversitesi Merkez Kütüphanesi ve Dokümantasyon Merkezi Nüshası.
11. İbn Miskeveyh. Tecâribü’l-Ümem. ed. Ebulkâsım İmâmî. Tahran: Sürûş, 1369.
12. İbnü’l-Belhî. Fârsnâme. ed. R. E. Nikolsen - Guy Le Strange. Tahran: Dünyâ, 2. Basım, 1363.
13. İsfahânî, Hamza b. el-Hasen. Târîh-i Peyâmberân ve Şâhân. çev. Cağfer Şuâr. Tahran: Pedîde, 3. Basım, ts.
14. İsfahânî, Hamza b. el-Hasen. Târîḫu Sinî Mülûki’l-Arż ve’l-Enbiyâʾ. çev. Cağfer Şuâr. Tahran: Emîr-i Kebîr, 2. Basım, 1367.
15. Klima, Otakar. Târîhçe-i Mekteb-i Mazdek. çev. Cihângîr Fikrî Erşâd. Tahran: Tus, 1371.
16. Klima, Otakar. Târîh-i Cünbüş-ü Mazdekîyân. çev. Cihângîr Fikrî Erşâd. Tahran: Tus, 1358.
17. Kristensen, Ârtur. “Dû Tahrîr ez Sergüzeşt-i Mazdek”. çev. Ahmed Tefazzoli. Kitâb-ı Sahn. 1/33-40. Tahran: İlmî, 1364.
18. Kristensen, Ârtur. Îrân der Zamân-ı Sâsânîyân. çev. Gulâm Rızâ Reşîd Yâsemî. Tahran: Emîr-i Kebîr, 5. Basım, 1367.
19. Kristensen, Ârtur. Saltanat-ı Kubâd ve Zuhûr-u Mazdek. çev. Nasrallâh Falsafî - Ahmet Bîrşek. Tahran: Kelâle-i Hâver, 1309.
20. Makdisî, Ebû Nasr el-Mutahhar b. Tâhir (el-Mutahhar). el-Bedʾ ve’t-Târîḫ. ed. Clement Huart. Tahran: Mektebe el-Esedî, 2. Basım, 1962.
21. Mesûdî, Ebu el-Hasen. Mürûc ez-Zeheb ve Meâdin el-Cevher. el-Kitab el-İlmiye, ts.
22. Nizâmülmülk. Sîyâsetnâme. ed. Muhammed Tagî Bahâr. Tahran: Zuvâr, 3. Basım, 1357.
23. Nöldeke, Teodor. Îrâniyân ve Arabhâ der Zamân-ı Sâsâniyân (Ta’lîgât-ı Nöldeke ber Bahş-ı Sâsâniyân-ı Târîh-i Taberî). çev. Abbâs Zeryâb Huv’î. Tahran: Encümen-i Âsâr-ı Millî, 1358.
24. Pigulevskaia, Nina Viktorovna. Şehirhâyı Îrân der Rûzgâr-ı Pârtiyân ve Sâsânîyân. çev. İnâyetulllah Rızâ. Tahran: İlmî ve Ferhengî, 1367.
25. Pigulevskaia, Nina Viktorovna vd. Târîh-i Îrân ez Devrân-ı Bâstân tâ Pâyân-ı Sed’e Hec-dehem Mîlâdî. çev. Kerîm Keşâverzi. Tahran: Muessese-i Mutâliât ve Tahkîkât-ı İctimâî, 1346.
26. Prokopius. Târîh-i Cenghâyi Îrân ve Rûm. çev. Muhammed S’aîdî. Tahran: Bungâh-ı Tercüme ve Neşr-i Kitâb, 2. Basım, 1338.
27. Rebîî, Hâyde - Fulâdpûr, Humâyûn. “Negâhî Tâze be Dâstân-i Mazdek ve Kubâd”. Mâhnâme-i Kelk 28 (1371), 37-79.
28. Sadîkî. Cünbüşhâyi Dînî İrânî der Garnhâyı Devam ve Sevm-i Hicrî. Tahran: Pâjeng, 1372.
29. Seâlibî, Ebû Mansûr. Ġureru Aḫbâri Mülûki’l-Fürs ve Siyerihim. ed. Herman Zutinberg. Tahran: Mektebe el-Esedî, 1963.
30. Shaki, Mansour. “Orintalia in Honour of J. Duchesne Guillemin”. Archiv Orientalni 58 (1990).
31. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed. Târîh el-Taberî. Beyrut: Dâr el-Kitab el-İlmiye, 3. Ba-sım, 1211.
32. Tafazzoli, Ahmad. “Observations sur Ie soi disant Mazdaknamag”. Acta Iranica 23, 507-510. Leiden: Brill, 1984.
33. Yarshater, Ehsan. “Mazdakism”. The Cambridge History of Iran: Seleucid Parthian. 3/991-1024. Cambridge: Cambridge University Press, 1986.
34. Yıldız, Hakkı Dursun. “Afşin, Haydar b. Kâvûs”. TDV İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 1988.