Cüveynî’nin Makāsıd Anlayışı
Öz
Cüveynî, makāsıd ilminin çerçevesini oluşturan münasip mâna, maslahat, hikmet, garaz, kāide, maksad, ve usûlü’ş-şerî‘a gibi kavramları, -dağınık bir özellik arz etse de- kıyâs bölümü altında ayrıntılı bir şekilde ele almıştır. Onun yaklaşımları, konuya dair teorinin oluşum sürecinde dönüm noktasını teşkil etmiştir. Cüveynî’ye göre mâna merkezli tâlil, sırasıyla “münasip mâna, maslahat ve usûlü’ş-şerî‘a (makāsidü’ş-şerî‘a) aşamalarını takip eden bir süreç izlemektedir. Bu uyumluluk sürecine göre kıyâsta tâlil işlemi, makāsıd ile sağlaması yapılan bir formatta gerçekleşmelidir. Makāsıda uygunluk (münâsebe) şartı sayesinde Cüveynî, kontrollü bir maslahat anlayışı geliştirmeyi amaçlamıştır. O, makāsıd konularını zaruriyyât, haciyyât, tahsiniyyât ve bedeni ibadetler şeklinde kategorize etmiş; tahsiniyyâtı da maslahatın kural (kıyâs/kāide) dışı olup olmamasına bağlı olarak iki farklı düzeyde incelemiştir. Bunun sonucu olarak makāsıd konularını toplamda beş kategori altında değerlendirmiştir. Esasında Cüveynî, maslahatları külli ve cüzi şeklinde iki temel kısma ayırmıştır. Akılla kavranabilen külli maslahatlar zaruriyyât, haciyyât ve tahsiniyyâta; akılla kavranamayan cüzi maslahatlar ise sonraki usulcüler tarafından mükemmile/mütemmime gibi adlarla sistemleştirilen “ayrıntı maslahat” kavramına tekabül etmektedir. Onun -isimlerini açıkça zikretmese de- beş zaruri maslahata atıfta bulunup düşüncelerini bu bağlamda şekillendirdiği görülmektedir. Makāsıd ilmine getirdiği yenilikleriyle ve katkılarıyla Cüveynî, makāsıd tarihinde takip edilen bir çizginin öncüsü olmuş ve bu ilmin kurucu teorisyenleri arasında yer almıştır.
Anahtar Kelimeler
İslam Hukuku, Cüveynî, Makasıd, Maslahat, Münasip Mâna, Kıyâs, Tâlil
Kaynakça
- Âmidî, Seyfüddîn Ebü’l-Ḥasen Alî b. Ebû Alî. el-İḥkâm fî uṣûli’l-aḥkâm. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Aṣriyye, 2010.
- Apaydın, H. Yunus. “Karâfî’nin İzlediği Yöntemin Genel Çizgileri ve Maslahat Anlayışı”. Makâsıd ve İctihad (İslâm Hukuk Felsefesi Araştırmaları). Haz. Ahmet Yaman. 307-312. İstanbul: Marmara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları no. 406, 2017.
- Apaydın, H. Yunus. “Muhayyerlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/25-30. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
- Atar, Fahrettin. “Mükâtebe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/531-533. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
- Başoğlu, Tuncay. Hicrî Beşinci Asır Fıkıh Usûlü Eserlerinde İllet Tartışmaları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
- Beyḍâvî, el-Ḳāḍî Nâṣırüddîn Abdullâh b. ‘Umer. Minhâcü’l-vuṣûl ilâ ‘ilmi’l-uṣûl [İsnevî’nin Nihâyetü’s-sû’l fî şerḥi Minhâci’l-vuṣûl adlı şerhiyle birlikte]. Thk. Muḥammed Ḥasen İsmâ‘îl, Aḥmed Ferîd el-Mezîdî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2009.
- Buḫârî, Ebû Abdullâh Muḥammed b. İsmâ‘îl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. Ṣaḥîḥu’l-Buḫârî (el-Câmi‘u’l-müsnedu’ṣ-ṣaḥîḥu’l-muḫteṣar min umûri Resûlillâh -ṣallellâhu ’aleyhi ve sellem- ve sünenih ve eyyâmih). Thk. Muhammed Zuheyr b. Nâsır b. en-Nâsır. 9 Cilt. b.y.: Dâru Tuvki’n-Necât, 1422/2001.
- Bûṭî, Muḥammed Sa‘îd Ramaḍân. Ḍavâbiṭu’l-maṣlaḥa fi’ş-şerî‘ati’l-İslâmîyye. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 2005.
- Cüveynî, İmâmü’l-Ḥarameyn Ḍiyâü’d-dîn Ebü’l-Me‘âlî Abdülmelik b. Ebî Muḥammed en-Nîsâbûrî eṭ-Ṭâî es-Sinbisî. el-Burhân fî uṣûli’l-fıḳh. Thk. Ṣalâḥ b. Muḥammed b. Uveyḍe. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1997.
- Cüveynî, İmâmü’l-Ḥarameyn Ḍiyâü’d-dîn Ebü’l-Me‘âlî Abdülmelik b. Ebî Muḥammed en-Nîsâbûrî eṭ-Ṭâî es-Sinbisî. el-Ġıyâs̱î/Ġıyâs̱ü’l-ümem fî iltiyâs̱i’ẓ-ẓulem. Thk. Abdül‘aẓîm Maḥmûd ed-Dîb. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 2011.
