A Comparative Analysis of Five Fundamental Works in Republican Era Tajwid Literature and an Attempt at a Methodological Approach to the Science and Teaching of Tajwid from a Modern Perspective

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 256 - 272, 31.12.2025

Abdülaziz Şeker , Recep Koyuncu

https://doi.org/10.54122/umde.1779872

Öz

This study examines the historical development of the sci ence of Tajwid and the directions this discipline has taken particularly in the Turkish Republican Era, thereby revealing the modern-period of Tajwid works and the fundamental dynamics existing in the science of Tajwid in the modern period. Framed within the Islamic sciences as an inseparable component of the science of qirāʾāt, Tajwīd is underscored as a fundamental discipline that ensures the Qurʾān is recited as it was revealed by God to the Prophet through Jibrīl, safeguards the wording of the divine speech, and transmits it to future generations in its original form; accordingly, it bears vital significance not only within the context of qirāʾāt but also for the valid performance of acts of worship. The primary aim is to comparatively reveal the connections of Tajwīd works authored in the Turkish Republican Period with the classical Tajwīd tradition, alongside their pedagogical efficacy, systematic structures, and methodological approaches; within this framework, the bridges established by modern Tajwīd works with classical texts—in terms of systematics, content organization, and features of language and style—are detailed, and inferences are offered concerning how contemporary Tajwīd learning and teaching ought to be shaped. A historical overview indicates that, since the systematization of Tajwīd, numerous works produced across different periods have shaped the classical literature through texts such as Makkī b. Abī Ṭālib’s er-Riʿāya li-tajwīdi’l-qirāʾa wa taḥqīqi lafẓi’t-tilāwa, Abū ʿAmr al-Dānī’s at-Taḥdīd fī’l-Itqān wa’t-Tajwīd, ʿAbd al-Wahhāb al-Qurṭubī’s al-Mūḍiḥ fi’t-Tajwīd, and, ultimately, Ibn al-Jazarī’s at-Tamhīd fī ʿIlmi’t-Tajwīd and Muqaddima; in the Ottoman period, the Tajwīd tradition expanded through works such as various commentaries on Muqaddima, Birgivī’s ad-Durru’l-yatīm and its commentaries, ʿAbd al-Raḥmān Karabashī’s Karabaş Tecvidi and Sajaklizāde Maḥmad Afandi’s Juhdul-muqill, while in the Turkish Republican Period new approaches emerged via modern educational institutions such as Imam Hatip Schools and Qurʾān Courses. The study scrutinizes, for the Turkish Republican Period, Ali Rıza Sağman’s İlâveli Yeni Sağman Tecvidi, Ali Celâleddin Karakılıç’s Büyük Tecvid İlmi, İsmail Karaçam’s Kur’ân-ı Kerîm’in Faziletleri ve Okunma Kâideleri, Abdurrahman Çetin’s Kur’an Okuma Esasları and Ramazan Pakdil’s Taʿlim Tecvid ve Kıraat, limiting its scope to a textcentered comparison without direct observation of applied teaching environments or experimental measurement; evaluations are confined to academic perspective, content organization, systematic structure, language and style, pedagogical methods, and visual material usage, with quantitative learning outcomes excluded. Findings indicate that the analyzed works converge on a common line in treating core Tajwīd topics yet diverge in scope, method, arrangement, style, language, and use of visual materials; chronologically, later works demonstrably benefit methodologically from earlier studies. Moreover, variations in the density of qirāʾāt and Tajwīd terminology and in the use of Arabic-derived vocabulary in Turkish correlate with differences in targeted age groups and prior knowledge. Building on traditional approaches to the Qurʾān education and the teaching of Tajwīd, the present study proposes determinations regarding the contours of contemporary approaches, thereby providing a favorable basis for formulating guiding recommendations on standardizing content, calibrating language and style, strengthening academic rigor, and employing visual materials in the Qurʾān education and Tajwīd instruction.

Anahtar Kelimeler

Qirāʾāt , Qurʾān , Tajwīd , Turkish Republican Period , Tajwīd Literature

Cumhuriyet Dönemi Tecvid Literatüründe Beş Temel Eserin Karşılaştırmalı Analizi ve Tecvid İlmi ve Öğretimine Modern Pencereden Metodolojik Bir Yaklaşım Denemesi

Öz

B u çalışma, tecvid ilminin tarihsel süreçteki gelişimini ve bu disiplinin özellikle Cumhuriyet Dönemi’nde kazandığı yönelimleri inceleyerek modern dönemdeki tecvid eserlerini ve modern dönemde tecvid ilminde var olan temel dinamikleri ortaya koymaktadır. Çalışmada, İslâmî ilimler kapsamında değerlendirilen kıraat ilminin ayrılmaz bir parçası olan tecvidin, Kur’ân-ı Kerîm’in Hz. Peygamber’e Cebrâil aracılığıyla indirildiği şekliyle okunmasını, ilâhî kelâmın lafızlarının korunmasını ve bu kelâmın gelecek nesillere aslına uygun biçimde aktarılmasını temin eden temel bir disiplin olduğu vurgulanarak bu ilmin yalnızca kıraat ilmi bağlamında değil, ibadetlerin sahih icrası noktasında da hayati bir öneme sahip olduğu ifade edilmektedir. Araştırmanın öncelikli amacı, Cumhuriyet Dönemi’nde telif edilen tecvid eserlerinin klasik tecvid geleneğiyle irtibatını, pedagojik etkinliklerini, sistematiklerini ve metodolojik yaklaşımlarını mukayeseli biçimde ortaya koymaktır. Bu çerçevede, modern dönem tecvid eserlerinin sistematikleri, içerik düzenleri ve dil-üslup özellikleri gibi konularda klasik dönem metinleriyle kurdukları köprü detaylandırılmış, çağdaş tecvid öğrenimi ve öğretiminin nasıl olması gerektiğine dair çıkarımlar yapılmıştır. Tarihi sürece göz atıldığında, tecvid ilminin sistematik hale gelmesinden itibaren farklı dönemlerde pek çok eser kaleme alındığı, bu bağlamda Mekkî b. Ebû Tâlib’in er- Riʿâye li-tecvîdi’l-ḳırâʾe ve taḥḳīḳi lafẓi’t-tilâve’si, Ebû Amr ed-Dânî’nin et-Taḥdîd fî’l-İtḳân ve’t-Tecvîd’i, Abdülvehhâb el-Kurtubî’nin el-Mûżıḥ fi’t-Tecvîd’i ve nihayet İbnü’l-Cezerî’nin et-Temhîd fî ʿİlmi’t-Tecvîd’i ve Muḳaddime’si gibi eserler aracılığıyla klasik literatürün şekillendiği görülmektedir. Osmanlı döneminde farklı isimlerce kaleme alınan Muḳaddime şerhleri, Birgivî’nin ed-Dürrü’l-yetîm’i ve şerhleri, Abdurrahman Karabaşî’nin Karabaş Tecvidi, Saçaklızâde Mehmed Efendi’nin Cühdü’l-muḳıll’i gibi eserlerle zenginleşen ve yaygınlaşan tecvid geleneğinde, Cumhuriyet Dönemi’nde ise İmam Hatip Okulları ve Kur’ân Kursları gibi modern eğitim kurumları vasıtasıyla yeni yaklaşımlar geliştirilmiştir. Çalışmada, Cumhuriyet Dönemi’nde kaleme alınan Ali Rıza Sağman’ın İlâveli Yeni Sağman Tecvidi, Ali Celâleddin Karakılıç’ın Büyük Tecvid İlmi, İsmail Karaçam’ın Kur’ân-ı Kerîm’in Faziletleri ve Okunma Kâideleri, Abdurrahman Çetin’in Kur’an Okuma Esasları ve Ramazan Pakdil’in Ta‘lim Tecvid ve Kıraat adlı eserleri mercek altına alınmıştır. Çalışma, zikredilen eserler üzerinden yürütülen metin merkezli bir mukayese ile sınırlı olup sahada uygulamalı öğretim ortamlarına ilişkin doğrudan gözlem ve deneysel ölçüm içermemektedir. Değerlendirmeler, incelenen metinlerdeki akademik bakış açısı, içerik düzeni, sistematik yapı, dil-üslup, pedagojik yöntem ve görsel materyal kullanımı boyutlarıyla sınırlandırılmış; nicel öğrenim çıktıları kapsam dışı bırakılmıştır. Çalışmada neticesinde, mukayesesi yapılan eserlerin temel tecvid konularını ele alış bakımından ortak bir çizgiye sahip oldukları ancak kapsam, yöntem, tertip, üslup, dil ve görsel materyal kullanımı gibi hususlarda farklılıklar gösterdikleri tespit edilmiştir. Kronolojik açıdan değerlendirildiğinde, daha sonraki yıllarda kaleme alınan tecvid eserlerinin önceki çalışmalardan metodolojik anlamda önemli ölçüde istifade ettikleri görülmüştür. Öte yandan kıraat ve tecvid ıstılahları ile Arapçadan Türkçeye geçmiş kelimeleri kullanma durumlarına göre bu eserlerin hitap ettikleri yaş gruplarının farklılaştığı kanaatine varılmıştır. Çalışmada, Kur’ân eğitimi ve tecvid öğretiminde geleneksel yöntemlere dair yaklaşımlardan yola çıkılarak çağdaş yaklaşımların nasıl olması gerektiğine dair tespitlerde bulunulmuştur. Bu tespitler, Kur’ân eğitimi ve tecvid öğretiminde içeriklerin standart hale getirilmesi, dil-üslup kullanımı, akademik boyut ve görsel materyal kullanımına dair yol gösterici öneriler üretme adına elverişli bir zemin sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , Kur’ân , Tecvid , Cumhuriyet Dönemi , Tecvid Literatürü

Kaynakça

• Aksoy, Sümeyye. Cumhuriyet Dönemi Sonrası Tecvid ve Kıraat Alanında İlmi Çalışmalar; İsmail Karaçam Örneği. Batman: Batman Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Altınışık, Ahmet Sami. Cumhuriyet Döneminde Yazılmış Tecvid Eserlerinin Mukayesesi (M. Salih Tanrıbuyruğu, “Kur’ân Tecvîdi”, Yakup İskender, “Sualli Cevaplı Tecvîd”, Süleyman Doğdu, “Tatbikatlı Karabaş Tecvîdi”). Karaman: Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, Sosyal Bilimler Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Aydın, Mehmet. Türkiye’de Cumhuriyet Sonrası Kıraat İlmi Çalışmaları: Abdurrahman Çetin Örneği. Uşak: Uşak Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Bodur, Mustafa. “Cumhuriyet Dönemi Latin Harfli İlk Tecvid Kitabı Olarak Kur’an Dili Alfabesi ve Okuma Kaideleri (1945 – Münif Çelebi) Üzerine Bir İnceleme”. Diyanet İlmî Dergi 61/3 (2025), 1053-1084.
• Buyrukçu, Ramazan. Din Görevlisinin Mesleğini Temsil Gücü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
• Çakır, Fatma - Atış, Zeynep Demirtaş. “Modern Dönemde Yazılan Tecvid Eserlerinden Hareketle Tecvidin Konusu”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 7/1 (2023), 196-213.
• Çeker, Hüsna. Cumhuriyet Dönemi Tecvid Kitaplarının Kaynakları. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Çetin, Abdurrahman. Kur’ân Okuma Esasları. İstanbul: Emin Yayınları, 49. Basım, 2019.
• Çetin, Abdurrahman. “Tilâvet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/155-157. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Çınar, Fatih. “1924’ten 2000’e Kadar Uygulanmış Olan İmam Hatip Lisesi Öğretim Programlarının Analizi Ve Karşılaştırılması”. Milli Eğitim Dergisi 43/197 (2013), 180-208.
• Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd ed-. et-Taḥdîd fi’l-itḳān ve’t-tecvîd. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. Umman: Dâr-u Ammâr, 1. Basım, 2000.
• Demiral, İsmail. Birgivî’nin ed-Dürru’l-Yetîm Adlı Eseri Işığında Eskicizâde’nin Terceme-i Dürr-i Yetîm’i ile A. Celâleddin Karakılıç’ın Tecvîd İlmi Eserinin Karşılaştırılması. Gümüşhane: Gümüşhane Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Demirel, Şeyma. Şeyhü’l Kurrâ Hâfız Ramazan Pakdil’in Kıraat İlmi Eğitimindeki Yeri. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Ersoy, Zekeriya. İsmail Karaçam’ın Kırâat İlmindeki Yeri ve Kur’ân Öğretim Yöntemleri. Burdur: Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
• Gürkan, Menderes. “Zelletü’l-Kārî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/225-227. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Ḫayr Şemsüddîn b. Yûsuf el-Cezerî Muḥammed. et-Temhîd fî ʿİlmi’t-Tecvîd. thk. ʿAlî Ḥuseyn el-Bevvâb. Riyad: Mektebetü’l-Meʿârif, 1985.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed. el-Muḳaddime fī mā ʿalā ḳāriʾi’l-Ḳurʾāni en yaʿlemeh el-Cezeriyye. nşr. Süleyman b. Hüseyin el-Cemzûrî. thk. Abdülmuhsin b. Muhammed el-Kâsım. Medine: Mektebetü’l-Melik Fahd el-Vataniyye, 2. Basım, 2020.
• Karaçam, İsmail. Kur’ân-ı Kerîm’in Faziletleri ve Okunma Kâideleri. İstanbul: MÜ İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 29. Basım, 2015. Karakılıç, A. Celâleddin. Büyük Tecvîd İlmi. b.y.: y.y., 10. Basım, 2018.
• Karakılıç, Ali Celâleddin. Vasiyetler, Hâtıralar, Röportajlar, Analizler ve Tavsiyeler. b.y.: y.y., 2020.
• Kur’an Yolu Meâli. çev. Hayreddin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2020.
• Karataş, Ali. “Kur’ân Okumayla İlgili Sözcüklerin İlk Muhatap Açısından Tahlili”. Umde Dini Tetkikler Dergisi 6/2 (2023), 287-313.
• Okiç, M. Tayyib. Kur’ân-ı Kerim’in Üslûb ve Kırâati. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1. Basım, 1963.
• Özcan, Nuri. “Ali Rıza Sağman”. DİA. C. 35. İstanbul: TDV Yayınları, 2008. Pakdil, Ramazan. Ta‘lim Tecvid ve Kıraat. İstanbul: MÜ İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 10. Basım, 2016.
• Sağman, Ali Rıza. İlâveli Yeni Sağman Tecvidi. İstanbul: Yayım Müdürlüğü, 2. Basım, 1958.
• Tetik, İbrahim. Tecvid İlmi: Tarihsel Evveliyatı, Doğuşu ve Gelişim Süreci. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.