The Analysis and Critical Edition of Manuscript of Mahmūd al-Fenārī on Narcotic Substances

Öz

Mahmūd al-Fenārī (d. 1007/1599), a scholar who held a significant position in the Ottoman intellectual milieu, discusses the legal rulings on narcotic substances such as hashish, opium, and banj in his concise yet comprehensive treatise Risāla fī bayānī hurmati’l-hashīsh wa’l-afyūn. The treatise does not merely state the prohibition of such substances but grounds the matter in evidence from the Qurʾān and sunnah, references to authoritative Hanafi legal sources, and contextual considerations related to the social environment of the period. In this respect, the work represents not only the continuity of classical juridical debates but also the ways in which the Ottoman scholarly tradition engaged with contemporary issues. A central theme in the treatise is the protection of the intellect as one of the five essential objectives of the Sharīʿa. Intoxication and bodily harm are evaluated within this framework, and Fenārī demonstrates, through Qurʾānic verses such as “Do not cast yourselves into destruction.” and hadiths that declare every intoxicant unlawful, that narcotic substances are categorically prohibited. At the same time, the treatise offers valuable insight into the methodological stance of the Hanafi school, particularly its approach to the relationship between hadith and fiqh. Fenārī succinctly notes that if the early mujtahids acted upon a particular hadith, this in itself serves as sufficient evidence of its authenticity in their view—a statement that encapsulates the Hanafi attitude toward hadith in a concise form. Another notable aspect of the treatise is Fenārī’s attempt to reconcile the seemingly contradictory fatwas of two prominent Ottoman Shaykh al-Islāms, Kamalpashazāde (d. 940/1534) and Ebussuʿūd Efendi (d. 982/1574). While Kamalpashazāde’s relatively lenient view appears to allow medicinal use and stresses the permissibility of substances in their natural state, Ebussuʿūd adopts a stricter position that reflects the widespread use and social harms of narcotics in his time. By situating these rulings within their textual and social contexts, Fenārī proposes a reconciliation that demonstrates the possibility of harmonizing apparent contradictions in fatwa literature through a methodological interpretation. This reconciliatory stance highlights the flexibility and contextual sensitivity of the Ottoman legal tradition, while his eventual alignment with Ebussuʿūd’s more prohibitive position underscores the social urgency of the issue in the sixteenth century. The present study also emphasizes the significance of the treatise’s critical edition. Based on the sole extant manuscript preserved in the Laleli Collection of the Süleymaniye Library, the edition incorporates marginalia, corrections, and additions recorded by the author. This approach renders visible not only the final form of the work but also the intellectual process behind its composition, allowing readers to trace the dynamic development of the author’s thought. The fact that the manuscript is in Fenārī’s own hand and appears to be a draft copy further enhances its scholarly value, providing a rare glimpse into the textual practices of the Ottoman manuscript tradition. Fenārī’s treatise sheds light on the nature of debates surrounding narcotic substances in the Ottoman scholarly environment, while its methodological consistency and reconciliatory tone elevate it beyond a simple statement of prohibition. The work demonstrates how classical juristic discourse approached questions that combined scriptural evidence, rational considerations, and social realities. It also exemplifies the Ottoman legal tradition’s capacity to mediate between divergent scholarly opinions without undermining doctrinal coherence. Today, the treatise remains a valuable source for understanding both the jurisprudential dynamics of the early modern Ottoman period and the ways in which classical fiqh continues to inform contemporary discussions on emerging ethical and legal challenges.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Hanafī Madhhab
• Mahmūd al-Fenārī
• Risāla fī bayānī hurmati’l-hashīsh wa’l-afyūn
• Narcotic Substances

Mahmûd el-Fenârî’nin Uyuşturucu Etkili Maddelere Dair Risalesinin Tahlil ve Tahkiki

Öz

Osmanlı ilim muhitinde önemli bir yere sahip olan Mahmûd el-Fenârî (ö. 1007/1599), küçük hacimli fakat içerik bakımından kapsamlı bir çalışma olan Risâle fî beyâni hurmeti’l-haşîş ve’l-afyon adlı eserinde haşiş, afyon ve benc gibi uyuşturucu etkisi olan maddelerin hükmünü ele almaktadır. Risale, yalnızca bu maddelerin haramlığına dair genel bir beyan sunmakla yetinmeyip, meseleyi Kur’ân ve sünnet delilleri, Hanefî fıkıh kaynaklarından aktarılan görüşler ve dönemin sosyal şartlarına ilişkin değerlendirmelerle temellendirmektedir. Bu yönüyle eser hem klasik fıkhî tartışmaların devamlılığını hem de Osmanlı dönemi ilim dünyasında aktüel meselelerle yüzleşme biçimlerini yansıtan kayda değer bir metin hüviyetindedir. Fenârî’nin risalesinde özellikle aklın korunması, zarûrât-ı hamse içerisinde merkezî bir ilke olarak öne çıkarılmakta, sarhoşluk ve bedene zarar verme vasıfları bu ilke çerçevesinde yorumlanmaktadır. Müellif, sarhoşluk veren her şeyin haram olduğuna dair hadislerden, “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın.” gibi âyetlerden hareketle uyuşturucu özelliği bulunan maddelerin hem naslarla hem de icmâ ve kıyas gibi yöntemlerle yasaklandığını ortaya koymaktadır. Bununla birlikte Hanefî mezhebinin metodolojik yaklaşımına dair işaretler de sunmakta, hadis-fıkıh ilişkisinde Hanefî usûlünün temel prensiplerini muhtasar şekilde dile getirmektedir. Özellikle müctehidlerin bir hadisle amel etmiş olmalarının, o hadisin sıhhatine dair zımnî bir kabul anlamına geldiğini belirtmesi, mezhebin hadis anlayışının dikkat çekici bir özetini oluşturmaktadır. Risalede dikkat çeken bir başka boyut, dönemin iki önemli şeyhülislâmı olan Kemalpaşazâde (ö. 940/1534) ile Ebussuûd Efendi’nin (ö. 982/1574) birbiriyle çelişkili gibi görünen fetvalarının ele alınması ve bunların uzlaştırılmaya çalışılmasıdır. Fenârî, Kemalpaşazâde’nin daha yumuşak ve tedavi amaçlı kullanımlara kapı aralayan ifadelerini, Ebussuûd Efendi’nin ise dönemin toplumsal şartlarını da dikkate alan daha sert ve yasaklayıcı tutumunu mukayeseli olarak değerlendirmiştir. Bu uzlaştırma teşebbüsü, Osmanlı ilmî zihniyetinde görünürdeki ihtilafların usûlî bir yorumla telif edilebileceğini göstermekte, fetva geleneğinin esnekliğini ve bağlama duyarlı karakterini açığa çıkarmaktadır. Çalışmanın bir diğer yönü, risalenin tahkik edilerek neşre hazırlanmış olmasıdır. Süleymaniye Kütüphanesi Laleli Koleksiyonu’nda bulunan tek yazma nüshaya dayanan bu neşirde kenar notları, tashihler ve ilaveler de metne dâhil edilmiştir. Böylelikle yalnızca eserin nihai şekli değil, telif sürecine dair ipuçları da gün yüzüne çıkarılmış, müellifin düşünce serencamı izlenebilir hâle gelmiştir. Metnin müellif hattı olması ve müsvedde karakteri taşıması, onun özgün değerini artırmakta, Osmanlı yazma kültüründe metin oluşum süreçlerini gözlemleme fırsatı vermektedir. Fenârî’nin bu risalesi, Osmanlı dönemi ilmî ortamında uyuşturucu özelliği bulunan maddelere dair yürütülen tartışmaların mahiyetini ortaya koymakta, metodolojik tutarlılığı ve uzlaştırıcı tavrıyla klasik fıkıh literatüründe önemli bir yere oturmaktadır. Fenârî, meseleye yalnızca yasaklayıcı bir yaklaşım getirmekle kalmamış, delillerin çeşitliliği ve görüşler arası telif gayretiyle metni dinamik bir tartışma zemini hâline getirmiştir. Bugün açısından da eser hem fıkhî meselelerin nas, akıl ve toplum üçgeninde nasıl değerlendirilebileceğini göstermekte hem de çağdaş problemlerin çözümünde klasik birikimin sunduğu metodolojik imkânlara işaret etmektedir. Bu bakımdan risale, Osmanlı hukuk düşüncesinin temsil kabiliyeti yüksek örneklerinden biri olarak günümüz araştırmaları için de önemli bir referans niteliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Hanefî Mezhebi
• Mahmûd el-Fenârî
• Risâle fî beyâni hurmeti’l-haşîş ve’l-afyon
• Uyuşturucu Etkili Maddeler

Kaynakça

1. Aliyyü’l-Kârî, Ebu’l-Hasen Nûruddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Heravî. Fethu bâbi’l-inâye bi-şerhi’n-Nukâye. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Erkam, 1997.
2. Aliyyü’l-Kârî, Ebu’l-Hasen Nûruddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Heravî. Mirkâtü’l-mefâtîh şerhu Mişkâti’l-Mesâbîh. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2007.
3. Atâî, Nevʿîzâde. Hadâiku’l-hakaik fî tekmileti’ş-Şakâik. haz. Suat Donuk. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
4. Aynî, Ebû Muhammed (Ebu’s-Senâ) Bedruddîn Mahmûd b. Ahmed. el-Binâye şerhu’l-Hidâye. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
5. Bağdatlı İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ârifîn, esmâü’l-müellifîn ve âsâru’l-musannifîn. thk. Rifat Bilge - İbnülemin Mahmud Kemal İnal. 2 Cilt. İstanbul: y.y., 1955.
6. Bezzâzî, Hâfızüddîn Muhammed b. Muhammed el-Kerderî el-Hârizmî. el-Fetâva’l-Bezzâziyye (el-Fetâva’l-Hindiyye’nin Hâmişinde 4-6. Ciltler). 6 Cilt. Bulak: y.y., 1310.
7. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukûk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmûsu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1980.
8. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl el-Cuʿfî. el-Câmiu’s-sahîh. 9 Cilt. Bulak: y.y., 1311.

9. Burhânüşşerîa, Mahmûd b. Sadrişşerîa el-Evvel Ubeydillâh el-Mahbûbî el-Buhârî. Vikâyetü’r-rivâye bi-mesâili’l-Hidâye (Şerhu’l-Vikâye İçinde). thk. Salâh Muhammed Ebu’l-Hâc. 5 Cilt. Amman: Müessesetü’l-Varâk, 2006.
10. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî. thk. Sâid Bekdâş vd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2010.
11. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh: Tâcü’l-luğa ve sıhâhu’l-arabiyye. thk. Ahmed Abdulğafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1979.
12. Coşkun, Yakup. Mahmûd el-Fenârî’nin Taʿzîr Risâlesi -İnceleme ve Tahkik-. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
13. Demirbaş, Muhammed Furkan Taha. Hanefî Hadîs Usûlü Anlayışı ve Aliyyu’l-Kârî’nin Bu Anlayıştaki Yeri. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
14. Diyârbekrî, Kâdî Hüseyn b. Muhammed. Târîhu’l-hamîs fî ahvâli enfesi nefîs. 2 Cilt. Mısır: el-Mektebü’l-Vehbiyye, 1283.
15. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eşʿas es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
16. Ebussuûd Efendi. Mecmûa-i Fetâvâ. drl. Velî Yegân. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Çelebi Abdullah, 151.
17. Enderpetî, Ferîdüddin Âlim b. el-Alâ ed-Dihlevî el-Hindî. el-Fetâva’t-Tatarhâniyye. thk. Şübeyr Ahmed el-Kâsimî. 20 Cilt. Diyûbend: Mektebetü Zekeriyyâ, ts.
18. Fenârî, Mahmûd b. Pîr Mehmed. Hâşiye alâ Şerhi’l-Kudûrî. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Reşit Efendi, 186.
19. Fenârî, Mahmûd b. Pîr Mehmed. Mesâilü’t-taʿzîr ve hudûdü’l-cinâyât. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Şehit Ali Paşa, 949.
20. Fenârî, Mahmûd b. Pîr Mehmed. Risâle fî beyâni fazîleti’l-ilm. Beyazıt Yazma Eser Kütüphanesi, Beyazıt, 1588.
21. Fenârî, Mahmûd b. Pîr Mehmed. Risâle fî beyâni hurmeti’l-haşîş ve’l-afyon. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Laleli, 3675.
22. Fenârî, Mahmûd b. Pîr Mehmed. Risâle fî-mâ yeteallak bi-umûri’l-îmân ve’l-islâm. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Şehit Ali Paşa, 949.
23. Fîrûzâbâdî, Ebu’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Yaʿkûb. el-Kâmûsü’l-muhît. thk. Komisyon. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
24. Haddâd, Radıyyüddîn Ebû Bekr b. Alî. el-Cevheratü’n-neyyira. 2 Cilt. İstanbul: Fazilet Neşriyat ve Matbaacılık, 1978.
25. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd (Ahmed) b. Muhammed el-Büstî. Meâlimü’s-Sünen. thk. Muhammed Râğıb et-Tabbâh. 4 Cilt. Halep: y.y., 1932.
26. İbn Abdilber en-Nemerî, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh. et-Temhîd limâ fi’l-Muvattaʾ mine’l-meânî ve’l-esânîd. thk. Mustafâ b. Ahmed el-Alevî. 24 Cilt. Mağrib: y.y., 1992.
27. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer el-Hüseynî ed-Dımaşkî. Hâşiyetü İbn Âbidîn: Reddü’l-muhtâr ale’d-Dürri’l-muhtâr. thk. Husâmüddîn b. Muhammed Sâlih Farfûr vd. 24 Cilt. Dımaşk: Dâru’s-Sekâfeti ve’t-Türâs, 2000–2023.
28. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer el-Hüseynî ed-Dımaşkî. Şerhu Ukûdi resmi’l-müftî. thk. Şenol Saylan. İstanbul: TDV Yayınları, 2021.
29. İbn Ferhûn, Ebu’l-Vefâ (Ebû İshâk) Burhânüddîn İbrâhîm b. Alî el-Ceyyânî el-Medenî. ed-Dîbâcü’l-müzheb fî maʿrifeti aʿyâni ulemâi’l-mezheb. thk. Muhammed el-Ahmedî Ebu’n-Nûr. 2 Cilt. Kahire: Dâru’t-Türâs, 1972.
30. İbn Kutluboğa, Ebu’l-Adl Zeynüddîn (Şerefüddîn) Kâsım es-Sûdûnî el-Cemâlî el-Mısrî. Tâcü’t-terâcim. thk. Muhammed Hayr Ramadân. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1992.
31. İbn Melek, Abdüllatîf b. Abdilʿazîz. Şerhu Menâri’l-envâr. İstanbul: Salâh Bilici Kitabevi, ts.
32. İbnü’l-Cezzâr, Ebu’l-Hasen Nûruddîn b. Alî el-Mısrî. Kamʿu’l-vâşîn fî zemmi’l-berrâşîn. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Mehmed Ağa Camii, 149.
33. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid es-Sivâsî el-İskenderî. Fethu’l-Kadîr li’l-âcizi’l-fakîr. thk. Abdürrezzâk Ğâlib el-Mehdî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
34. İbnü’s-Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî. Tabakâtü’ş-şâfiiyyeti’l-kübrâ. thk. Abdülfettâh Muhammed el-Hulv - Mahmûd Muhammed et-Tanâhî. 10 Cilt. Kahire: y.y., 1992.
35. İmam Ahmed, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 45 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
36. İtkânî, Kıvâmüddîn Emîr Kâtib b. Emîr Ömer el-Fârâbî. Şerhu’l-Hidâye (Ğâyetü’l-beyân nâdiratü’z-zamân fî-âhiri’l-evân). thk. Abdülʿâtî Muhyî Ahmed eş-Şerkâvî vd. 18 Cilt. Kuveyt: Dâru’z-Ziyâʾ, 2023.
37. Kâkî, Kıvâmüddîn Muhammed b. Muhammed el-Hucendî. Miʿrâcü’d-dirâye fî şerhi’l-Hidâye. thk. Abdülhafîz Muhammed Alî Beydûn. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2023.
38. Karâfî, Ebu’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs el-Mısrî. Şerhu Tenkîhi’l-fusûl. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2004.
39. Kastallânî, Ebu’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. el-Mevâhibü’l-ledünniyye bi’l-minahi’l-Muhammediyye. thk. Sâlih Ahmed eş-Şâmî. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 2004.
40. Kâtib Çelebi, (Hacı Halîfe) Mustafâ b. Abdillâh. Keşfü’z-zunûn an esâmi’l-kütübi ve’l-fünûn. thk. M. Şerefettin Yaltkaya - Rifat Bilge. 2 Cilt. İstanbul: y.y., 1941.
41. Kâtib Çelebi, (Hacı Halîfe) Mustafâ b. Abdillâh. Süllemü’l-vusûl ilâ tabakâti’l-fuhûl. thk. Mahmûd Abdülkâdir el-Arnaût. 5 Cilt. İstanbul: IRCICA Yayınları, 2010.
42. Kefevî, Mahmûd b. Süleymân el-. Ketâibu aʿlâmi’l-ahyâr min fukahâi mezhebi’n-Nuʿmâni’l-muhtâr. thk. Saffet Köse vd. 4 Cilt. İstanbul: Mektebetü’l-İrşâd, 2017.
43. Kemalpaşazâde, Şemsüddîn Ahmed b. Süleymân. Fetâvâ-yı İbn Kemâl. Nuruosmaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Nuruosmaniye, 1967.
44. Kemalpaşazâde, Şemsüddîn Ahmed b. Süleymân. Mühimmâtü’l-müftî. thk. Abdülʿazîz el-Ammâr. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Ubeykân, 2018.
45. Kerhî, Ebu’l-Hasen Ubeydullah b. el-Hüseyn. er-Risâle (Teʾsîsü’n-nazar ile Birlikte). Beyrut: Dâru İbni Zeydûn, ts.
46. Kuraşî, Ebû Muhammed Muhyiddîn Abdülkâdir b. Muhammed el-Mısrî el-. el-Cevâhiru’l-mudıyye fî tabakâti’l-hanefiyye. thk. Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. 4 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1993.
47. Kurlânî, Celâlüddîn b. Şemsiddîn el-Hârizmî. el-Kifâye fî şerhi’l-Hidâye. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2019.
48. Kütük, Şaban. “Mahmud el-Fenârî’nin Hayatı ve Taʿzîr Risalesi”. İslam Tetkikleri Dergisi 15/1 (2025), 293-340. https://doi.org/10.26650/iuitd.2025.1397475
49. Leknevî, Ebu’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed Abdilhalîm es-Sihâlevî el-. el-Fevâidü’l-behiyye fî terâcimi’l-hanefiyye. Kahire: y.y., 1324.
50. Molla Hüsrev, Mehmed b. Ferâmurz. Düreru’l-hukkâm fî şerhi Ğurari’l-ahkâm. İstanbul: y.y., 1317.
51. Müslim, Ebu’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1991.
52. Necmeddîn el-Ğazzî, Ebu’l-Mekârim Muhammed b. Muhammed el-Âmirî ed-Dımaşkî. el-Kevâkibu’s-sâira bi-menâkıbi aʿyâni’l-mieti’l-âşira. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
53. Radıyyüddîn es-Serahsî, Ebû Abdillâh Burhânü’l-İslâm Muhammed b. Muhammed et-Tûsânî. el-Muhîtu’r-Radavî fî furûi fıkhi’l-Hanefî. thk. Abdülhafîz Muhammed Alî Beydûn. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2021.
54. Serahsî, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1989.
55. Süyûtî, Ebu’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr el-Hudayrî eş-Şâfiî. Katfü’l-ezhâri’l-mütenâsira fi’l-ahbâri’l-mütevâtira. thk. Halîl Muhyiddîn el-Meys. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1985.
56. Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Hatîb el-Kâhirî. Muğni’l-muhtâc ilâ maʿrifeti meânî elfâzi’l-Minhâc. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 2010.
57. Tan, Taha Yasin. Hanefî Furû Fıkıh Literatüründe Uyuşturucu Maddelerin Hükmü: İbn Kemal ve Ebussuud’un Afyon, Benc ve Haşiş Hakkındaki İhtilafları Örnekliğinde Bir İnceleme. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
58. Taşköprizâde, Ahmed Efendi. eş-Şakâiku’n-Nuʿmâniyye fî ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye. çev. Muhammet Hekimoğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
59. Taşköprizâde, Ahmed Efendi. eş-Şakâiku’n-Nuʿmâniyye fî ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Hasan Hüsnü Paşa, 835M.
60. Timurtâşî, Şihâbüddîn (Şemsüddîn) Muhammed b. Abdillâh el-Ömerî el-Gazzî. Tenvîru’l-ebsâr ve câmu’l-bihâr (Hâşiyetü İbn Âbidîn İçinde). thk. Husâmüddîn b. Muhammed Sâlih Farfûr vd. 24 Cilt. Dımaşk: Dâru’s-Sekâfeti ve’t-Türâs, 2000–2023.
61. Zeylaî, Ebû Muhammed Fahruddîn Osmân b. Alî es-Sûfî el-Bâriî. Tebyînü’l-hakâik şerhu Kenzi’d-dekâik. 6 Cilt. Bulak: y.y., 1314.