Ibn al-Tahhan’s Views on Waqf and Ibtidah: A Study of His Work entitled Nizam al-Adah fi al-Waqf wa al-Ibtidah

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 241 - 255, 31.12.2025

Osman Bostan

https://doi.org/10.54122/umde.1785646

Öz

The Holy Qur’an is a divine revelation sent down to the final Prophet, Muhammad (peace be upon him), both in terms of its wording and its meaning. The Prophet, on the one hand, explained and conveyed the meaning of the Qur’an to his companions, while on the other hand, he recited its wording and taught it to them. The Companions, who always followed the Prophet’s recitation, noted every detail, from where he paused (waqf) to where he began (ibtidā) when reciting the Holy Qur’an. These observations made by the Companions formed the basis of the science of waqf and ibtidā that developed later. Just as punctuation marks play a decisive role in the modern sense in conveying meaning accurately and effectively to the recipient, the principles of waqf and ibtidā fulfil this function in the context of Qur’anic sciences. The correct application of the rules of waqf and ibtidā is of great importance for the full expression of the deep layers of meaning and the unique syntax of the divine word. The fact that different meanings can emerge depending on where pauses or continuations are made in the recitation of the Qur’an has led to the issue of pauses and continuations being one of the most important topics for recitation scholars throughout history. Indeed, the fact that the first works on the subject of waqf-ibtidā are attributed to recitation imams confirms this point. In this context, many works on the science of waqf-ibtidā have been written throughout history, and different classifications have been developed. Due to its close relationship with Qur’anic sciences in general, and the science of recitation in particular, the subject of waqf-ibtidā has been the subject of many academic and scientific studies. Some of these studies deal with the general classification of waqf and ibtidā, while others delve into more specific areas, examining how a particular author or book approaches the subject of waqf-ibtidā. This study also examines the views of the Andalusian scholar of recitation, Ibn al-Tahhan (d. 560/1165), on waqf-ibtidā within the framework of his work Nizām al-adā fi’l-waqf wa’l-ibtidā. Using a descriptive and comparative method based on analysis and classification, the research reveals that Ibn al-Tahhan did not approach waqf-ibtidā merely as a recitation technique but also considered it an exegetical field of knowledge to be evaluated in the context of the correct understanding and interpretation of the Qur’an. Another noteworthy aspect of Ibn al-Tahhan’s approach is that the rules of waqfibtidā were addressed not only theoretically but also with practical and pedagogical concerns in mind. In particular, his advice that the reader should act in a way that does not distort the meaning, even in unavoidable situations such as running out of breath, reflects his meticulousness in reciting the Qur’an. Ibn al-Tahhan’s work in question is not only a historical legacy of recitation, but also an example of scholarly rigour applied to the poetic structure and profound meaning of the Qur’an. In this context, his systematic approach to waqf-ibtidā is poised to contribute to a better understanding of classical period literature and to offer new perspectives to contemporary Qur’anic studies. It is hoped that this work will contribute to the relevant literature and serve as an opportunity to revisit and analyse similar works.

Anahtar Kelimeler

Qiraat , Waqf , Ibtidā , Ibn al-Tahhan , Nizām al-Adā fi al-Waqf wa al-Ibtidā

İbnü’t-Tahhân’ın Vakf ve İbtidâya Dair Görüşleri: Nizâmü’l-Edâ fi’l-Vakfi ve’l-İbtidâ Adlı Eseri Özelinde Bir İnceleme

Öz

Kur’ân-ı Kerîm hem lafız hem de mana itibarıyla son peygamber Hz. Muhammed’e (s.a.s.) inzâl olunan ilâhî bir kelâmdır. Hz. Peygamber bir taraftan ashâbına Kur’ân’ın manasını açıklayıp aktarırken diğer taraftan da lafzını okumuş ve okutmuştur. Hz. Peygamber’in tilâvet keyfiyetini her daim takip eden sahâbîler onun, Kur’ân-ı Kerîm’i okurken nerede durup (vakf), nereden başladığına (ibtidâ) varıncaya kadar her hususu tespit etmişlerdir. Ashâbın yapmış olduğu bu tespitler daha sonraları teşekkül eden vakf ve ibtidâ ilminin kaynağını oluşturmuştur. Anlamın muhataba doğru ve etkili bir biçimde aktarımında modern anlamda noktalama işaretlerinin önemi nasıl belirleyici bir unsur teşkil ediyorsa Kur’ân ilimleri bağlamında bu işlevi vakf ve ibtidâ ilkeleri üstlenmektedir. İlâhî kelâmın derin mana katmanlarının ve eşsiz söz diziminin tam anlamıyla ortaya konulabilmesi için vakf ve ibtidâ kurallarının doğru bir biçimde tatbik edilmesi büyük ehemmiyet arz etmektedir. Kur’ân tilâvetinde vakfedilen veya vasledilen yerin değişmesiyle farklı anlamların ortaya çıkabilmesi, vakf ve ibtidânın öteden beri kıraat âlimlerinin en çok önem verdiği konulardan biri olmasına yol açmıştır. Nitekim vakf-ibtidâ konusundaki ilk eserlerin kıraat imamlarına nispet edilmesi bu hususu teyit eder mahiyettedir. Bu bağlamda tarih boyunca vakf-ibtidâ ilmine dair pek çok eser telif edilmiş ve farklı tasnifler geliştirilmiştir. Genelde Kur’ân ilimleri, özelde ise kıraat ilmi ile olan sıkı ilişkisinden dolayı vakf-ibtidâ konusu akademik ve ilmî pek çok çalışmaya konu edilmiştir. Bu çalışmaların bir kısmı genel vakf ve ibtidâ taksimini konu edinirken bir kısmı da daha özele inerek belirli bir müellifin ya da kitabın vakf-ibtidâ konusunu ele alış biçimini irdelemiştir. Bu çalışmada da Endülüslü kıraat âlimi İbnü’t-Tahhân’ın (ö. 560/1165) vakf-ibtidâya dair görüşleri Nizâmü’l-edâ fi’l-vakf ve’l-ibtidâ adlı eseri çerçevesinde incelenmeye çalışılmıştır. Tahlil ve tasnif temelli, betimleyici ve mukayeseli bir yöntemin kullanıldığı araştırma sonucunda görülmüştür ki İbnü’t-Tahhân vakf-ibtidâ konusuna sadece bir kıraat tekniği olarak yaklaşmamış, aynı zamanda onu Kur’ân’ın doğru anlaşılması ve yorumlanması bağlamında değerlendirilecek tefsirî bir ilim sahası olarak görmüştür. İbnü’t-Tahhân’ın yaklaşımında dikkat çeken diğer bir husus, vakf-ibtidâ hükümlerinin sadece teorik değil, aynı zamanda uygulamaya dönük ve pedagojik kaygılarla ele alınmış olmasıdır. Özellikle nefesin yetmemesi gibi zaruri durumlarda dahi okuyucunun anlamı bozmayacak şekilde hareket etmesini öğütlemesi Kur’ân tilâvetine gösterdiği titizliğin bir yansımasıdır. İbnü’t-Tahhân’ın söz konusu eseri sadece tarihî bir kıraat mirası değil, aynı zamanda Kur’ân’ın nazmî yapısına ve mana derinliğine gösterilen ilmî titizliğin bir örneğidir. Bu bağlamda onun vakf-ibtidâya dair geliştirdiği sistematik yaklaşım hem klasik dönem literatürünün daha iyi anlaşılmasına hem de günümüz Kur’ân ilimleri çalışmalarına yeni perspektifler kazandırmaya namzettir. Bu çalışmanın ilgili literatüre katkı sağlayacağı ve benzer nitelikteki eserlerin yeniden gündeme getirilerek analiz edilmesine vesile olacağı ümit edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , Vakf , İbtidâ , İbnü't-Tahhân , Nizâmü’l-Edâ fi’l-Vakf ve’l-İbtidâ

Kaynakça

• ‘Abd, Feryâl Zekeriyyâ. el-Mîzân fî ahkâmi tecvîdi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru’l-Îmân, 2005.
• Ahmed Asım Efendi. Kamus Tercümesi. İstanbul, 1305.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. Müsned. thk. Şu‘ayb el-Arnavut. Beyrut: Müessesetü’r- Risâle, 1421/2001.
• Akbaba, Ahmet Arif. “Mekkî b. Ebî Tâlib’in Vakf-İbtidâ İlmine Yaklaşım Biçimi (el-Hidâye ilâ bülûği’n-nihâye Örneği)”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 7/2 (Aralık 2023), 326-352.
• Aklan, Kenan. “Eşmûnî’nin Menârü’l-Hüdâ Adlı Eseri ve Vakf-İbtidâ ile İlgili Değerlendirmeleri”. Akademik-Us 15-16 (2024), 167-188.
• Aklan, Kenan. Kıraat Farklılıklarının Vakf ve İbtidâya Etkisi -Secâvendî ve Üşmûnî Örneği-. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
• Aksoy, Soner. “Hicri İlk Üç Asırda Bir Kur’ân İlmi Olan Vakf ve İbtidâ Literatürüne Dair Bir İnceleme”. Kur’ân ve Yorumu -İlk Üç Yüz Yıl- 1. ed. Halil Rahman Açar. 459-475, 2019.
• Aksu, Erkan. Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’ye Nispet Edilen “Rîsâle fî mâ lâ yecûzü’l-vakfü aleyhi fi’l-Kur’ân” İsimli Risâle Bağlamında Kur’ân’da Vakf Ve İbtidâ Açısından Sakıncalı Uygulamalar. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Altıkulaç, Tayyar. “İbnü’t-Tahhân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/227-228. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Arslan, Durmuş. “İbnü’t-Tahhan ve el-İnbâ’ fî Usûli’l-Edâ Adlı Eserinin Tecvid Tarihindeki Yeri”. İslami Araştırmalar 33/1 (2022), 28-40.
• Ayyıldız, Muhammet - Sağlam, Mustafa. “en-Nesefî’nin en-Neml Sûresi Tefsirinde Geçen Hz. Süleyman ile ilgili Rivayetlerin İsrâiliyat Açısından Değerlendirilmesi”. İlahiyat Araştırmaları Dergisi 17 (Haziran 2022), 1-25.
• Bağdatlı, İsmâil Paşa. Îzâhu’l-meknûn. Beyrut, ts. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nasr. Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001.
• Cevherî, İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh tâcü’l-lüğa ve sıhâhu’l-‘Arabiyye. thk. Ahmed Abdulğafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-’İlm li’l-Melâyîn, 1407/1987.
• Ceyhan, Sezai. Künûzü Eltâfi’l-Burhân fî Rumûzi Evkâfi’l-Kur’ân Adlı Eserin Vakf ve İbtidâ İlmi Açısından Tahlili ve Tercümesi. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Coşkun, Muhammed. Mushaf Basımına Yansıyan Yönüyle Secâvendî’nin Vakf Sisteminin Yeniden Okunması Eleştiriler - Teklifler. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
• Cüreysî, Muhammed Mekkî Nasr. Nihâyetü’l-kavli’l-müfîd fî ‘ilmi tecvîdi’l-Kur’âni’l-Mecîd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1433/2012.
• Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd. el-Müktefâ fi’l-vakfi ve’l-ibtidâ. thk. Yûsuf Abdurrahman el-Mar‘aşlî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1407.
• Devserî, İbrâhîm b. Se‘îd. Mu’cemü’l-mustalahât fî ’ilmeyi’t-tecvîd ve’l-kırâât. y.y., 2004.
• Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed el-Bennâ. İthâfü füdalâi’l-beşer fi’l-kırââti’l-erba‘ate ‘aşer. thk. Enes Mehera. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘ İlmiyye, 1432/2011.
• Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf. el-Bahru’l-muhît fi’t-tefsîr. thk. Sıdkı Muhammed Cemîl. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1420/1999.
• Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed b. Ahmed. el-Maksıd li telhîsi mâ fi’l-Mürşid. thk. Ahmed b. ‘Abdilfettâh b. Muhammed el-Haddâd. Kahire: Mektebetü Evlâdi’ş-Şeyh li’t-Türâs, 2016.
• Fırat, Yavuz. Tecvîd ve Kıraat İlmi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı, 2018.
• Firûzâbâdî, Ebû Tâhir Muhammed b. Ya‘kûb. el-Kâmûsü’l-muhît. thk. Mektebü Tahkîki’t-Türâs fî Müesseseti’r-Risâle. Beyrut: Müessesetü’r- Risâle, 1426/2005.
• Hâkânî, Ebû Müzâhim Musâ b. ‘Ubeydillâh b. Yahyâ. el-Manzûmetü’l-Hâkâniyye. Kahire: Mektebetü Evlâdi’ş-Şeyh li’t-Türâs, ts. Husarî, Mahmûd Halîl. Ahkâmu kırâeti’l-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, ts.
• İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed. Mü‘cemü mekâyîsi’l-lüğa. thk. Abdüsselam Muhammed Hârûn. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1399/1979.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-‘Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
• İbnü’l-Cevzî, Cemaluddîn Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ali. Zâdü’l-mesîr fî ‘ilmi’t-tefsîr. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-’Arabî, 1422.
• İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Muhammed b. Muhammed. Neşru’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Eymen Rüşdî Süveyd. Dımaşk: Dâru’l-Ğavsânî li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 1439/2018.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Gâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ. thk. Gotthelf Bergstraesser. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiye, 1427/2006.
• İbnü’l-Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım b. Muhammed. Îzâhu’l-vakfi ve’l-ibtidâ. thk. Ahmed ‘İsâ el-Me‘saravî ve Ahmed ‘Abdü’r- Râzik el-Bekrî. Bahreyn: İdâratü Şüûni’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1433.
• İbnü’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. İshâk. el-Fihrist. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, t.y.
• İbnü’t-Tahhân, Ebü’l-Asbağ Abdülaziz b. Ali b. Muhammed es-Sümâtî. Nizâmü’l-edâ fi’l-vakfi ve’l-ibtidâ. thk. Ali Hüseyin el-Bevvâb. Riyad: Mektebetü’l-Me’ârif, 1985.
• Kalaç, Habip. “Kur’ân’ın Vakf ve İbtidasında İhtilaf Gerekçeleri”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 10/1 (2024), 37-68. https://doi. org/10.47424/tasavvur.1424215
• Kanca, Fatih. Hz. Peygamber ve Kur’an -Vahiy, Tilavet ve Kıraat Bağlamında-. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
• Kara, Mehmet. “İbnü’l-Cezerî’nin Vakf-İbtidâ İlmine Yaklaşımı”. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (2018), 55-79.
• Karataş, Ali. “Kur’ân Okumayla İlgili Sözcüklerin İlk Muhatap Açısından Tahlili”. UMDE Dini Tetkikler Dergisi 6/2 (Aralık 2023), 287- 313.
• Kastallânî, Ebul-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bekr. Letâifü’l-işârât li fünûni’l-kırâât. Medine: Merkezü’d-Dirâsâti’l- Kur’âniyye, 1434/2013.
• Kayhan, Veli. “Vakf ve İbtidâ İlmi ve Kur’an Tefsîrindeki Yeri”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (2006), 299-341.
• Kılınç, Şeyma. Vakf-İbtidâ ve Manaya Etkisi Bağlamında İndirâc Usûlünün Tahlili (Mısır Tarîki Özelinde). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Koyuncu, Recep. Teoriden Pratiğe Vakf ve İbtidâ: Kur’an-ı Kerîm’in Anlaşılması Bağlamında. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı, 2022.
• Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. İbrahîm el-Berdûnî. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1384/1964.
• Makkarî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ahmed el-Kureşî. Nefhu’t-tîb min ğusni’l-Endelüsi’r-ratîb ve zikru vezîrihâ Lisâni’d-dîn İbni’l-Hatîb. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dâru Sâdır, 1968.
• Mütercim Âsım Efendi. el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.
• Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. Kitâbu’l-Kat‘ ve’l-i’tinâf. thk. Abdurrahman b. İbrahim el-Matrûdî. Riyad: Dâru ’Âlemü’l- Kütüb, 1413/1992.
• Özdemir, Zeynep Hilal. Vakf-İbtidâ İlmi Açısından Alemüddîn es-Sehâvî’nin Cemâlü’l-Kurrâ ve Kemâlü’l-İkrâ Adlı Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Pilgir, Muhammed. “DİB Mushafında Kullanılan Çá Alametinin Karakteristik Özellikleri ve Bu Alametin Gerekliliği Hususu: Bakara Sûresi Örneği”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/28 (Haziran 2023), 175-194.
• Râzî, Ebû Abdillâh Zeynüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. ‘Abdilkâdir. Mühtâru’s-sıhâh. thk. Yûsuf eş-Şeyh Muhammed. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘ Asriyye, 1420/1999.
• Salihoğlu, Alaaddin. “Kırâat İhtilaflarının Vakf-İbtidâya Etkisi (Vakf Yerlerinin Değişmesi Bağlamında)”. Trabzon İlahiyat Dergisi 10/2 (2023), 31-52.
• Secâvendî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Tayfûr. ‘İlelü’l-vukûf. thk. Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-‘Îdî. Riyad: Mektebetü’r- Rüşd, ts.
• Sehâvî, Alemüddîn. Cemâlü’l-kurrâ ve kemâlü’l-ikrâ. thk. Ali Hüseyin el-Bevvâb. Mekke: Mektebetü’t-Türâs, 1987/1408.
• Sütşurup, İhsan. İlk Dönem Vakf ve İbtidâ İbn Sa‘dân ve el-Vakf ve’l-İbtidâ Adlı Eseri. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2025.
• Taş, Adem. İbnü’t-Tahhân ve Tecvid İlmindeki Yeri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Temel, Nihat. Kur’an Kıraatında Vakf ve İbtidâ. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2016.
• Tetik, İbrahim. Vakf ve İbtidâ İlminin Âyetleri Anlamlandırmadaki Etkisi (Uşmûnî Bağlamında). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî. thk. Beşşâr ‘Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1998.
• Uzun, Yakup. “Teoriden pratiğe vakf ve ibtidâ”. Bilimname 44 (2021), 165-207.
• Üşmûnî, Ahmed b. Muhammed b. ‘Abdilkerîm. Menâru’l-hüdâ fi’l-vakfi ve’l-ibtidâ. thk. Abdürrahîm et-Tarhûnî. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2008.
• Üşmûnî, Ahmed b. Muhammed b. ‘Abdilkerîm. Menâru’l-hüdâ fi’l-vakfi ve’l-ibtidâ. Kahire: Matba‘atü’l-Halebî, 1973.
• Yılmaz, Lokman. Kıraatü’n Nebi -Hz. Peygamber’in Tilâvetine Dair-. Ankara: Sonçağ Akademi, 2023.
• Zebîdî, Muhammed Murtezâ. Tâcü’l-‘arûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. İbrahim et-Terzî. Kuveyt: Matbaatü Hukûmeti’l-Kuveyt, 1421/2000.
• Zehebî, Şemsüddîn Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed b. Osman. Ma’rifetü’l-kurrâi’l-kibâr ale’t-tabakâti ve’l-a’sâr. Beyrut: Müessesetü’r- Risâle, 2. Basım., 1988.