Arap Dilinde Teşhîs, Tecsîm ve İntâk Sanatları: Ahmed Şevkî Örneği

Öz

Bu araştırma, Arap edebiyatının ifade geleneklerinden olan teşhîs, tecsîm ve intâk sanatlarını incelemektedir. Çalışmada metin merkezli analizler, modern Arap şiirinin güçlü temsilcilerinden biri olarak kabul edilen Ahmed Şevkî’nin (1868-1932) divanından seçilen örnek beyitler üzerinden titizlikle yürütülmüştür. İnceleme, teşhîsin hem soyut hem de somut varlıklara insan kimliği kazandırması bakımından en kapsayıcı teknik olduğunu göstermektedir. İntâk, şahsiyet kazanan bu varlıkların konuşturulmasıyla sürece ses katarken; tecsîm ise tamamen soyut olan duygu ve düşünceleri fiziksel birer nesne gibi somutlaştırarak diğerlerinden ayrılmaktadır. Ahmed Şevkî’nin bu sanatları görsel bir estetik oluşturmanın yanında siyasi duruşunu sergilemek, toplumsal eleştirilerini sunmak ve tarihsel olaylara dikkat çekmek amacıyla bilinçli bir ideolojik araç olarak kullandığı görülmektedir. Çalışma, klasik belâgat birikimi ile modern şiir anlayışını bütüncül bir yaklaşımla birleştirmektedir. Söz konusu tekniklerin kullanımı sayesinde karmaşık anlamlar zihinde görsel bir tasvire dönüşmekte ve böylece şiir, okunan bir metin olmaktan çıkıp okuyucu tarafından bizzat deneyimlenen canlı bir sahne hâline gelmektedir. Nihayetinde bu edebi tercihler, geleneksel edebî sanatların modern edebiyatın dinamik yapısı içerisinde nasıl yeniden anlamlandırılabileceğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Edebiyatı
• Teşhîs
• Tecsîm
• İntâk
• Ahmed Şevkî.

The Arts of Personification, Embodiment, and Prosopopoeia in the Arabic Language: The Example of Aḥmad Shawqī

Öz

This research examines the traditional Arabic literary devices of personification, reification and prosopopoeia. Meticulous text-based analyses are conducted through selected couplets from the diwan of Aḥmad Shawqī (1868–1932), a preeminent figure in modern Arabic poetry. The study identifies personification as the most comprehensive technique for attributing human identity to abstract and concrete entities. While prosopopoeia adds a vocal dimension by giving these personified entities a distinct voice, reification distinguishes itself by materializing abstract emotions into tangible physical objects. Beyond visual aesthetics, Shawqī consciously employed these devices as sophisticated ideological tools to convey political stances, social critiques, and historical reflections. By integrating classical rhetoric with modern poetic sensibilities, this holistic approach effectively transforms complex meanings into vivid mental imagery. Consequently, the poem transcends being a mere text to become a lived experience for the reader. Ultimately, these literary choices demonstrate how traditional arts are meaningfully reinterpreted and revitalized within the dynamic framework of modern literature.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Literature
• Tashkhis (Personification)
• Tajsīm (Embodiment)
• Intāq (Prosopopoeia)
• Aḥmad Shawqī.

Kaynakça

1. Abdünnûr, Cebbûr. el-Mu'cemü’l-edebî. Beyrut: Dâru’l-'İlmi li’l-Melâyîn, 2. Baskı., 1984.
2. Ahmed, Faten Taha. "et-Tecsîd ve't-tecsîm ve't-teşhîs mine'l-kadîm ile'l-muâsır". Lark Journal 17/3-1 (Temmuz 2025), 23-37.
3. Ateş, Süleyman. Görünmez Âlemin İzleri. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 2009.
4. Aydın, Hayati. “Kur’ân’da Anlamı Güçlü Kılan Üç Unsur: Teşhis-İntak, Ses-Anlam Uyumu, İstiâre”. Akademik Araştırmalar Dergisi 4/16 (2003), 103-114.
5. Bilgegil, M. Kaya. Edebiyat Bilgi ve Teorileri. Ankara: Sevinç Matbaası, 1980.
6. Bolelli, Nusrettin. Belâgat Beyân-Me‘ânî-Bedî‘Arap Edebiyâtı. İstanbul: İfav, 2015.
7. Ce'âfira, Mâcid. “Zâhiratü’t-teşhîs fî şi'ri’l-Abbâs b. el-Ahnef”. Mecelletü’l-Âdâb. 6 (2004): 7-36. Dayf, Şevkî. Şevkî, şâ'irü’l-'asri’l-hadîs. Kahire: Mektebetü’l-Üsra, 2010.
8. Durmuş, İsmail. "Teşhîs", Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 566-567. İstanbul, TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2011.

9. Fehmî, Mâhir Hasan. Ahmed Şevkî. Kahire: el-Hey’etü’l-’Ammeti li’t-Te’lîfi ve’n-Neşr, 1969.
10. Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm. Kitâbü’l-‘ayn. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi'l-'İlmiyye, 1. Baskı., 2003.
11. Feyyûd, Besyûnî Abdülfettâh. 'İlmü’l-beyân dirâse târîhiyye ve fenniyye li üsûli’l-belâğa ve mesâili’l-bedî’. Kahire: Müessesetü’l-Muhtâr, 2015.
12. Hafâcî, Muhammed Abdulmun’im. Dirâsât fi’l-edebi’l-'Arabiyyi’l-hadîs ve medârisih. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l- Cîl, 1992.
13. Hammâdî, Abdülaziz. “Tıkniyyetü’t-tecsîmi’l-fennî ve ihyâiyyetü’s-suver fî şi’ri’ş-şâ’ireti’l-Katariyye Zekiyye Mâlillâh”. Mecelletü’l-Cem'iyyeti’l-Îrâniyyeti li lügati’l-'Arabiyyeti ve âdâbihâ 20/73 (2025), 67-95.
14. Hasan, Abbâs. el-Mütenebbî ve Şevkî. Kahire: Şeriketu Mektebetü ve Matba’tü Mustafâ el-Halebî ve Evlâduh, 1951.
15. Hudayrî, Salih b. Abdillâh b. Abdilazîz. es-Sûratü’l-fenniyye fi’şşi’ri’l-İslâmiyyi inde’l-mer’eti’l-'Arabiyye fi’l-'asri’l-hadîs. Riyad: Mektebetü’t-Tevbe, 1993.
16. Hûfî, Ahmed Muhammed. Dîvânü Şevkî tevsîk ve tebvît ve şerh ve ta’kîb. 2 Cilt. Kahire: Nehdatü Mısr, ts. Hûfî, Ahmed Muhammed. Vataniyyetü Şevkî. Kahire: Mektebetü Nahdati Mısr, 1969.
17. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l- 'Arab. nşr. Abdullah Ali el-Kebîr. 6 Cilt. Kahire: Dârü’l-Maârif, ts. İfâra, Ali Ahmed. et-Teşhis ve’t-tecsîmü’l-fenni fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Humus: Camiatü’l-Ba‘s, Külliyyetü’l-âdâb ve’l-'ulûmi’l-insâniyye, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
18. İhtiyar, Selman - Bolelli, Nusrettin. “İbn Hamdîs’in Şiirlerinde Tecsîd ve Teşhis”. Ağrı İslami İlimler Dergisi. 10/15 (Aralık 2024): 102-117.
19. Kazvînî, Ebu’l-Me‘âlî Celâlüddîn el-Hatîb. el-Îzâh fî 'ulûmi’l-belâğa. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-'İlmiye, 2003. Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu'cemü’l-müellifîn. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 1993.
20. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
21. Kûkze, Nevâfir. Nazariyyetü’t-teşkîli’l-isti’âriy fi’l-belâgati ve’n-nakd me’a dirâse tatbîkiyye fî şi’ri Ömer en-Nass. Ürdün: Vezâratü’s-Sekâfe, 1. Basım, 2000.
22. Matlûb, Ahmed - Basîr, Kâmil Hasen el-. el-Belâğatü ve’t-tatbîk. Irak: Vezâratü’t-Ta’lîmi’l-’âlî ve’l-Bahsi’l-'ilmî, 2. Baskı., 1999.
23. Maslûh, Sa’d. Fi’n-nassı’l-edebî dirâse uslûbiyye ihsâiyye. y.y.: 'Ayn li’d-Dirâsât ve’l-Buhûsi’l-İnsâniyye ve’l-İcmâ'iyye, 1. Baskı., 1990.
24. Matpan, Ebubekir. Saray, Sürgün ve Halk Şâiri Olarak Ahmed Şevkî. Malatya: İnönü Üniversitesi, Doktora Tezi, 2022.
25. Mübdir, Akîl Abdü’z-Zehra. “et-Teşhîs fi’t-ta‘bîri’l-Kur’ânî”. Mecelletü Merkezi Dirâsâti’l-Kûfe 2010/16, (31 Mart 2010), 1-16.
26. Münâcira, ‘Adnan ‘Abdû. et-Teşhîs ve’l-iskât fî şi‘ri’t-tabî‘ati ‘inde Ebî Temmâm. Ürdün: Câmi‘atü Cereş, Külliyyetü’l-Âdâb, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
27. Ömer, Ahmed Muhtar Abdülhamid. Mu'cemü’l-lügati’l-'Arabiyyeti’l-mu'âsıra. 4 Cilt. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 2008.
28. Özalp, Mehmet Sıddık. “Lâmiyyetu’l-ef‘âl Manzumesi”. Umde Dini Tetkikler Dergisi 5/1 (Temmuz 2022), 30-61. Rûbî, Ülfet Kemâl. Nazariyyetü’ş-şi’r 'inde’l-felâsife mine’l-Kindî hattâ İbn Rüşd. Beyrut: Dâru’t-Tenvîr, 2007. Saraç, M. A. Yekta. Klasik Edebiyat Bilgisi Belâgat. İstanbul: 3F Yayınevi, 2007.
29. Sebî‘î, Hıssa Sahmî Muhammed. Üslûbü’t-teşhîs fî şi‘ri Nâzik el-Melâike. Mekke: Câmi‘atü Ümmi’l-Kurâ, Külliyyetü’l-Lügati’l-‘Arabiyye, Yüksek Lisans Tezi, 1434.
30. Sekkâkî, Ebû Ya‘kub Yûsuf b. Ebî Bekir b. Muhammed b. ‘Alî. Miftâhu’l-‘ulûm. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1987.
31. Seyyid Kutub, Seyyid b. Kutub b. İbrâhîm b. Hüseyn eş-Şâzilî. et-Tasvîru’l-fennî fi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 17. Baskı., 2004.
32. Şeşen, Ramazan. “Ahmed Şevkî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/136-138. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
33. Şevkî, Ahmed Şevkī b. Alî b. Ahmed. eş-Şevkiyyât. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
34. Altûncî, Muhammed. el-Mu'cemü’l-mufassal fi’l-edeb. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-'İlmiyye, 2. Baskı., 1999. Vikipedi Özgür Ansiklopedi. “Zahle”. Erişim: 6 Nisan 2026. https://tr.wikipedia.org/wiki/Zahle.
35. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf. thk. A. Abdülmevcud- Muhammed Muavvad. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-‘Ubeykân, 1998.
36. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. Esâsü’l-belâga. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Belâga, 1988.
37. Zerrukî, Abdülkadir Ali. "Suveru’t-tecsîd ve’t-teşhîs fî şi‘ri Muhammed Belkâsım Hammâr: Dirâse fî’t-teşkîli’d-delâlî ve’l-cemâlî". İşkâlât fi’l-luga ve’l-edeb 9/4 (Kasım 2020), 338-357.
38. Zeyyât, Ahmet Hasan. Târîhu’l-edebi’l-'Arabî. Kahire: Dâru Nehdati Mısr li’t-Tıbâ'a ve’n-Neşr, 1977. Ziriklî, Hayruddin. el-A'lâm. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-'İlm li’l-Melâyin, 15. Baskı., 2002.