Jamʿ Al-Qilla Plural Patterns And Their Semantic Implications in Sūrat Yūsuf

Öz

This study examines the semantic and discursive functions of jamʿ al-qillah (minor plural) patterns, one of the key components of the Arabic broken plural system, within Qurʾānic narratives, focusing on Sūrat Yūsuf as a case study. The aim of the study is to demonstrate that these plural forms are not merely quantitative markers, but function as rhetorical choices that delimit meaning and determine the focal points of the narrative. In this context, the research adopts a discourse- and context-oriented reading method and is limited to the analysis of Sūrat Yūsuf. Based on the surah’s unified narrative structure centered around a single story, occurrences of jamʿ al-qillah are analyzed within their thematic contexts. The findings indicate that these plural patterns assign responsibility to specific individuals and groups, enhance narrative density, and foreground moral emphasis. Furthermore, this usage delineates the boundaries of agency within the narrative, directing the reader’s attention toward particular actors and reinforcing the overall message. In this respect, the study contributes to the literature by evaluating jamʿ al-qillah patterns not merely as morphological categories, but as rhetorical elements involved in meaning production within Qurʾānic discourse.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Jamʿ al-Qilla
• Sūrat Yūsuf
• Qurʾānic Narratives
• Morphology-Rhetoric Relationship

Cem-i Kıllet Vezinlerinin Manaya Etkisi: Yûsuf Sûresi Örneği

Öz

Bu çalışma, Arapça kırık çoğul sisteminin önemli unsurlarından biri olan cem-i kıllet vezinlerinin Kur’ân’da yer alan kıssalar bağlamındaki anlam ve söylem işlevlerini Yûsuf sûresi örneği üzerinden incelemektedir. Çalışmanın amacı, cem-i kıllet kalıplarının yalnızca nicelik bildiren biçimler olmayıp anlamın kapsama alanını daraltan ve anlatının odak noktalarını belirleyen belâgî tercihler olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktır. Bu doğrultuda araştırma, metni söylem ve bağlam merkezli bir okuma yöntemiyle ele almakta ve incelemeyi Yûsuf sûresiyle sınırlı tutmaktadır. Çalışmada sûrenin tek kıssa etrafında gelişen anlatı yapısından hareketle cem-i kıllet kullanımları tematik bağlamları içerisinde analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, bu çoğul kalıplarının sorumluluğu belirli kişi ve gruplara yönelten, anlatısal yoğunluğu artıran ve ahlâkî vurguyu belirginleştiren bir işlev üstlendiğini göstermektedir. Ayrıca bu kullanımın, anlatıda failin sınırlarını çizerek okuyucunun dikkatini belirli aktörler üzerinde yoğunlaştırdığı ve böylece kıssanın mesajını güçlendirdiği tespit edilmiştir. Bu yönüyle çalışma, cem-i kıllet vezinlerini yalnızca morfolojik bir kategori olarak değil, Kur’ân anlatısında anlam üretimine katılan belâgî unsurlar olarak değerlendirmesi bakımından literatüre katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgati
• Cem-i Kıllet
• Yûsuf Sûresi
• Kur’an Kıssaları
• Morfoloji-Belâgat İlişkisi

Kaynakça

1. Abbâd, es-Sâhib b. el-Muhît fi’l-luğa. thk. eş-Şeyh Muhammed Hasan Ali Yâsîn. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1994.
2. Alevî, Yahyâ b. Hamza. et-Tırâz li-esrâri’l-belâğa. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Unsuriyye, 2001.
3. Al-Salem, Mohd Nour vd. “On English Translation Variation of Similar Plural Nouns in the Holy Quran”. Cogent Arts & Humanities 10/1 (2023), 1-17. doi.org/10.1080/23311983.2023.2196136
4. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. thk. Muhammed Subhî b. Hasan el-Hallâk - Mahmud Ahmed el-Atraş. Dımeşk: Dâru’r-Reşîd, 2000.
5. Bilgin, Zeynep. Arap Dilinde Cem’i Kıllet - Cem’i Kesret ve Kur’an-ı Kerim’deki Örnekler. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2019.
6. Cevherî, İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh. thk. Ahmed Abdulgafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-‘İlmi li’l-Melâyîn, 1990.
7. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkâhir. Delâilü’l-‘îcâz. thk. Mahmud Muhammed Şâkir. Kahire: Mektebetu’l-Hâncȋ, 1984.
8. Ebû’s-Suûd. İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm ilâ mezâyâ’l-Kitâbi’l-Kerîm. thk. Abdulkâdir Ahmed Atâ. Riyâd: Mektebetü’r-Riyâdi’l-Hadîse, ts.

9. Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım. el-Ezdâd. thk. Muhammed Ebû’l-Fazl İbrâhîm. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 1987.
10. Endelüsî, Ebû Hayyân. İrtişâfü’d-darb min lisâni’l-ʿArab. thk. Receb Osmân Muhammed. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1998.
11. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luğa. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn- Muhammed Ali Neccâr. Kahire: el-Müessesetü’l-Mısriyyetü’l-‘Âmme li’t-Te’lîf ve’l-Enbâ ve’n-Neşr, 1964.
12. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed. Besâiru zevi’t-temyîz fî letâifi’l-kitâbi’l-‘azîz. thk. Abdulalîm et-Tahâvî. Kahire: Lecnetu İhyâi’t-Turâsi’l-İslâmî, 1973.
13. Güngör, İbrahim. “Arapçada Çoğulun Sayısal Değeri Üzerine Bir İnceleme”. Nüsha Dergisi 17/45 (2017), 75-106. doi.org/10.32330/nusha.338227
14. Halebî, es-Semîn. ʿUmdetü’l-huffâz fî tefsîri eşrefi’l-elfâz. thk. Muhammed Bâsil Uyûn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1996.
15. Halil b. Ahmed. Kitâbu’l-ʿayn. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2003.
16. Halil b. Ahmed. Kitâbu’l-ʿayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrâhîm es-Sâmerrâî. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
17. Harîrî, Ebû Muhammed Kâsım b. Ali. Dürretü’l-ğavvâs fî evhâmi’l-havâs. thk. Arafât Mataracî. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1998.
18. Işkın, Gökhan Sebati. “Arap Dilinde Mükesser (Düzensiz) Çoğullarda Azlık ve Çokluk Olgusu”. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 4/2 (2021), 103-121. doi.org/10.38120/banusad.1031289
19. İbn Abd Rabbih, Ebû Ömer Ahmed b. Muhammed. Tabâiu’n-nisâ ve mâ câe fîhâ mine’l-acâib ve’l-ahbâr ve’l-esrâr. Kahire: Mektebetü’l-Kur’ân, ts.
20. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Hasâis. thk. Muhammed Ali en-Neccâr. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyye, ts.
21. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Lüma‘ fi’l-‘Arabiyye. thk. Fâiz Fâris. Kuveyt: Dârü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, ts.
22. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed. Tefsîru’l-Kur’âni’l-ʿazîm. thk. Es‘ad Muhammed et-Tayyib. Suudi Arabistan: Mektebetü Nizâr Mustafâ el-Bâz, 1998.
23. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed. Muʿcemü mekâyîsi’l-luğa. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 1979.
24. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. thk. Abdullah Aliyyü’l-Kebîr vd. Kahire: Dâru’l-Maârif, ts.
25. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1993.
26. İbn Sîde, Ebü’l-Hasan Ali b. İsmâil. Kitâbü’l-ʿaded fi’l-luğa. thk. Abdullah b. el-Hüseyn en-Nâsır - Adnân b. Muhammed ez-Zâhir. Riyad: Mektebetü Mişkâti’l-İslâmiyye, 1993.
27. İbn Yaîş, Ebü’l-Bekâ Muvaffakuddîn. Şerhu’l-mufassal li’z-Zemahşerî. thk. Emîl Bedî‘ Yakûb. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2001.
28. İbnü’l-Habbâz, Ahmed b. el-Hüseyn. Tevcîhü’l-lüma. thk. Fâiz Zekî Muhammed Dîyâb. Kahire: Dârü’s-Selâm li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 2007.
29. İbnü’l-Varrâk, Muhammed b. Abdullâh. ʿİlelü’n-nahv. thk. Mahmûd Câsim Muhammed ed-Dervîş. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1999.
30. İbnü’s-Serrâc, Ebû Bekr. el-Usûl fi’n-nahv. thk. Abdulhuseyn el-Fetlî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2009.
31. Kâsım, Muhammed Ahmed - Dîb, Muhyiddîn. ʿUlûmü’l-belâğa. Trablus: el-Müessesetü’l-Hadîse li’l-Kitâb, 2003.
32. Kur’an Yolu Meâli. Çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2020.
33. Makdisî, Ebü’l-Yümn Mücîrüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Fethu’r-Rahmân fî tefsîri’l-Kur’ân. thk. Nûruddîn Tâlib. Kuveyt: Dârü’n-Nevâdir, 2009.
34. Mâlikî, Bedrüddîn Ebû Muhammed Hasan. Tavdîhu’l-makâsıd ve’l-mesâlik bi-şerhi Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Abdurrahmân Ali Süleymân. Kahire: Dâru’l-Fikr, ts.
35. Mâturîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtü ehli’s-sünne. thk. Mecdi Bâslûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2005.
36. Mâverdî, Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed. en-Nüket ve’l-ʿuyûn. thk. es-Seyyid İbn Abdülmaksûd b. Abdurrahîm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, ts.
37. Muhâsibî, Hâris b. Esed. Fehmü’l-Kur’ân ve me‘ânîh. thk. Hüseyin el-Kûtelî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1977.
38. Mukâtil b. Süleymân. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmûd Şehhâte. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâs, 2001.
39. Mustafavî, Hasen. et-Tahkîk fî kelimâti’l-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi'l-‘İlmiyye, 2009.
40. Müberred, Ebû’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd. el-Muktedab. thk. Muhammed Abdülhâlık Azîme. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1994.
41. Nehhas, Ebû Cafer Ahmed. Meʿânî’l-Kurʾân. thk. Muhammed Ali es-Sâbûnî. Mekke: Câmiʿatü Ümmi’l-Kurâ, ts.
42. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah. Medâriku’t-tenzîl ve hakâiku’t-te’vîl. thk. Yusuf Ali Büdeyvî. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1998.
43. Râzî, Fahreddîn. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981.
44. Sarwar, Hafiz Muhammad vd. “The Patterns Of Ultimate Plural In The Holy Quran: A Semantic Study”. Palarch’s Journal Of Archaeology Of Egypt/Egyptology 19/4 (2022), 1450-1466.
45. Sîbeveyhi, Ebû Bişr. el-Kitâb. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1992.
46. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Turkî. Kahire: Dâru Hecr, 2001.
47. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm. Me‘ânî’l-Kur’ân ve i‘râbuh. thk. Abdülcelîl Abduh Şelebî. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1988.
48. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakâ'iki ğavâmizi't-tenzîl ve ‘uyûni'l-akâvîl fî vucûhi't-te'vîl . thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavviz. Riyâd: Mektebetü’l-‘Ubeykân, 1998.
49. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Mufassal fî sanʿati’l-iʿrâb. thk. Ali Bû Melham. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1993.