Kur’ân-ı Kerîm’de Giyim Kuşam Unsurları: Filoloji ve Maddi Kültür Bağlamında Bir İnceleme

Öz

Kültür mirası içinde önemli bir yere sahip, insanları birbirinden ayıran parmak izleri gibi toplumların farklılığının simgesi olan giyim kültürünün şekillenmesinde, inancın etkisinin büyük olduğu bilinmektedir. Elde edilen bilgilerden anlaşıldığı üzere atalarının, sosyal yaşantılarına pek müdahil olmayan dinini takip eden Araplar, tavaf yaparken belirli kıyafet giymeleri şartı dışında giyim kuşamlarında herhangi bir müdahaleye maruz kalmamışlardır. Söz konusu toplumun; geçmişten gelen inanç, örf ve adetleri ışığında şekillenen kıyafetlerinin, hayatlarının her alanına sirayet etmesi gibi Kur’an’a da yansıması doğaldır. Bu araştırmada, ayetlerde geçen giyim kuşama dair kavramlar, filoloji ve maddi kültür bağlamında ele alınmış; kelimelerin kökeni, anlamı ve eş anlamlılar içerisinde tercih sebebi ile kıyafetlerin tarihi, biçimi ve kullanım şekline değinilmiştir. Alanyazın taraması neticesinde elde edilen veriler örnekleme tekniği ile somutlaştırılmış; tematik ve betimsel analiz yöntemi kullanılarak değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Bu çalışma, İslam’ın ilk yıllarında Müslümanların hayatındaki giyim unsurlarının Kur’an’da ele alınış şekli ve bu kavramlar hakkında ayrıntılı bilgi vermesi açısından önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagati
• Kur’ân-ı Kerim
• Giyim Kuşam
• Filoloji
• Maddi Kültür

Etik Beyan

Çalışmada etik dışı bir husus bulunmadığını, araştırma ve yayın etiğine özenle uyulduğunu beyan ederim.

Elements of Clothing and Dress in the Holy Qur’an: An Examination within the Context of Philology and Material Culture

Öz

Clothing culture, which holds an important place within cultural heritage and symbolizes the differences between societies much like fingerprints distinguish individuals, is known to be greatly influenced by religious belief in its formation. According to the information obtained, the Arabs—whose ancestors followed a religion that did not significantly intervene in their social lives—weren’t subjected to any restrictions regarding their clothing, except for the condition of wearing specific garments during ṭawāf. Naturally, the garments of this society, shaped by beliefs, customs, and traditions inherited from the past, permeated every aspect of their lives and were reflected in the Qur’an as well. In this study, the concepts related to clothing mentioned in the verses of the Qur’an are examined primarily within the framework of philology and material culture. The origin and meaning of these concepts, as well as the reasons for their preference among synonyms, are discussed; in addition, the history, form, and manner of use of the garments are considered. The data obtained through the literature review were substantiated using the sampling technique and subjected to evaluation through thematic and descriptive analysis methods. This study is significant in that it presents how clothing-related concepts in the lives of Muslims during the early years of Islam are addressed in the Qur’an and provides detailed information about these concepts.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• The Holy Qur’an
• Clothing and Dress
• Philology
• Material Culture

Etik Beyan

I declare that there is no unethical aspect in this study and that research and publication ethics have been carefully adhered to.

Kaynakça

1. Abalı, Nurullah. Geleneksellik ve Modernizm Açısından Kılık Kıyafet. İstanbul: Karmat Matbaacılık, 2009.
2. Abîd b. el-Ebras. Dîvânu Abîd b. el-Ebras. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1994.
3. Adî b. Zeyd el-İbâdî. Dîvânü Adî b. Zeyd el-İbâdî. Bağdad: Şeriketü Dâri’l-Cumhûriyye, 1965.
4. Ahmed Muhtâr, Umar. Muʿcemu’l-luġati’l-‘Arabiyyeti’l-muʿâsıra. ‘Âlemu’l-Kutub, 2008.
5. Alancı, Hilal Kutlu. “Hellenistik Dönemde Babil Kültürü”. Archivum Anatolicum-Anadolu Arşivleri 19/1 (09 Temmuz 2025), 73-98.
6. Âmidî, Ebu’l-Kâsım el-Hasen b. Bişr. el-Mu’telif ve’l-muhtelif fî esmai’ş-şu’arâi ve kunâhum ve elkâbihim ve ensâbihim ve ba’di şi’rihim. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1991.
7. Argunşah, Mustafa. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2023.
8. Askerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillâh. Cemheretu’l-Emsâl. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.

9. Askerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillâh. et-Telhîs fî ma'rifeti esmâi’l-eşyâ. Dımaşk: Dâru Talâs li’d-Dirâsât ve’t-Tibâa ve’n-Neşr, 1996.
10. Asmaî, Ebû Sa‘îd. el-Asmaiyyât. Mısır: Dâru’l-Me’ârif, 1993.
11. Aydın, Şükrü. Kur’an’ı Anlamak –Türkçe Çeviriler Bağlamında. Ankara: Bilay Yayınları, 2022.
12. Aydın, Şükrü. “Muhamed Esed’in Kur’ân Mesajında Âyetleri Yorumlamadaki Yenilikçi Yaklaşımları”. Din ve Yenilik –Tefsir-. Mardin: MAÜ Yayınları, 2025.
13. Ayyıldız, Erol. Kâmûsu’l-ceyb. İstanbul: Dâru’l-Ensâr li’n-Neşr, 8. Basım, 1984.
14. Aʿşâ el-Kebîr. Dîvânu’l-Aʿşa’l-Kebîr. Kahire: Mektebetu’l-Âdâb, 1950.
15. Bakırcı, Muzaffer. “Coğrafi Açıdan Anadolu’nun Tarihi Ulaşım Ağı ve İpek Yolu”. Avrasya Etüdleri 45/1 (2014), 63-86.
16. Bakkal, Ali - Teber, Hatice. “Tefsir Literatüründe Mucize Kabulü Tartışması: Kızıldeniz’in Yarılması Örneği”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46 (2025), 98-124.
17. Barbarosoğlu, Fatma Karabıyık. Moda ve Zihniyet. İstanbul: İz Yayıncılık, 5. Basım, 2012.
18. Batuk, Cengiz. “Âdem ve Havva’nın Kitabı: Eski Ahit Apokrifasında Âdem ve Havva’nın Hayatı”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/10 (2006), 51-96.
19. Bolay, Süleyman Hayri. “Âdem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/358-363. Ankara: TDV Yayınları, 1988.
20. Bozkurt, Nebi. “Kıyafet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/508-509. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
21. Buhârî, Muhammed b. İsmâ‘îl. Sahîhu’l-Buhârî/el-Câmi‘u’l-Müsnedu’s-sahîh. Dâru Tavki’n-Necât, 1422.
22. Câhız, Ebû Osmân Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-tebyîn. Beyrut: Dâru ve Mektebetu’l-Hilâl, 2. Basım, 1423.
23. Câhız, Ebû Osmân Amr b. Bahr. el-Mehâsin ve’l-ezdâd. Beyrut: Dâru ve Mektebetu’l-Hilâl, 1423.
24. Cessâs, Ebû Bekir Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmu’l-Kur’ân. Dâru İhyâi’t-Turâs el-‘Arabî, 1405.
25. Cevâd Ali. el-Mufassal fî târîhi’l-‘Arabi kable’l-İslâm. 20 Cilt. Dârü’s-Sâkî, 4. Basım, 2001.
26. Cevherî, İsmâ‘îl b. Hammâd. es-Sıhâh tâcu’l-luġa ve sıhâhu’l-‘Arabiyye. Beyrut: Dâru’l-‘İlmi li’l-Melâyîn, 1987.
27. Coşkun, İsmail. “Hitit İmparatorluk Dönemi Krallık Asası”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 40 (28 Haziran 2018), 9-26.
28. Çetin, Nihad M. Eski Arap Şiiri. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Yay., 1973.
29. Dozy, Reinhart. el-Mu‘cemu’l-mufassal biesmâi’l-melâbisi ‘inde’l-‘Arab. Beyrut: ed-Dâru’l-‘Arabiyye li’l-Mevsû‘ât, 2012.
30. Eddî Şîr. Kitâbu’l-elfâzi’l-Fârisiyyeti’l-mu‘arrebe. Kahire: Dâru ‘Arab li’l-Bustânî, 1987.
31. Efe, Mehmet Emin. Arap Gramerinin Temellendirilmesinde Şiirin Rolü (II-IV/VIII-X. Asırlar). Ankara: Sonçağ Akademi, 2022.
32. Efveh el-Evdî. Dîvânu’l-Efveh el-Evdî. Beyrut: Dâru Sâdır, 1998.
33. Elbânî, Nâsıruddîn. Cilbâbu’l-mer’eti’l-muslime. Dâru’s-Selâm li’n-Neşri ve’t-Tevzî’, 2002.
34. Erdem, Suat. “İslâm Fıkhında Tesettür”. EKEV Akademi Dergisi 64 (01 Ocak 2015), 253-276.
35. Eroğlu, Mehmet Ali. “Kızılderililer ve Kıyafetler”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 22/3 (2018), 1677-1694.
36. Evs b. Hacer. Dîvânu Evs b. Hacer. Beyrut: Dâru Sâdır, 1979.
37. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbu’l-luġa. 15 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs el-‘Arabî, 1. Basım, 2001.
38. Ferâhîdî, el-Halîl b. Ahmed. Kitâbu’l-‘ayn. 8 Cilt. Dâru ve Mektebetu’l-Hilâl, ts.
39. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Me‘âni’l-Kur’ân. Mısır: Dâru’l-Mısriyye li’t-Te’lîf ve’t-Terceme, ts.
40. Fîrûzâbâdî, Ebu’t-Tâhir Mecduddîn. el-Kâmûsu’l-muhît. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 2005.
41. Güncel Türkçe Sözlük, Erişim 7 Mart 20026. https://sozluk.gov.tr/
42. Gündüz, Nazlı. “Bir Kadın Seyyahın Kaleminden Osmanlı’da 18. yy Saraylı Kadın Erkek Giysileri: Bir Kültürü Tanımak”. Millî Folklor 124 (2019), 121-135.
43. Güngör, Haydar. “Kur’an’da ve Hz. Peygamber’in Sünnetinde Kıyafet ve Estetik”. 201-228, 2024.
44. Gürçay, Serdar. “Nasrettin Hoca’nın Tarihi Şahsiyetine ve Seçili Fıkralara Birey, Toplum ve Halk Deyişleri Perspektifinde Panoramik Bir Bakış”. Aydın Türklük Bilgisi 8/1 (2022), 53-67.
45. Gürsoy, A. Tahir. Giyim Kültürü ve Moda-Erkek Modası. İstanbul: Seçil Ofset, 2015.
46. Gürsoy, A. Tahir. Giyim Kültürü ve Moda-Mesleki Bilgiler. İstanbul: Ömür Matbaacılık A.Ş., 2010.
47. Hannâ el-Fâhûrî. el-Câmi‘ fî târîhi’l-edebi’l-‘Arabî el-edebi’l-kadîm. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Cîl, ts.
48. Hansâ. Dîvânu’l-Hansâ. Amman: Dâru ‘Ammâr, 1988.
49. Hatîb et-Tebrîzî. Şerhu Dîvâni Antere. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1993.
50. İbn Dureyd. Cemheretu’l-luġa. Beyrut: Dâru’l-‘İlmi li’l-Melâyîn, 1987.
51. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. Suudi Arabistan: Mektebetu Nizâr Mustafa el-Bâz, 1414.
52. İbn Fâris, Ebu’l-Huseyn Ahmed. Mu’cemu mekâyîsi’l-luġa. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1979.
53. İbn Fâris, Ebu’l-Huseyn Ahmed. Mucmelu’l-luġa. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1986.
54. İbn Haldûn, Abdurrahmân b. Muhammed. Târîhu İbn Haldûn (el-‘İber). 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1988.
55. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim. el-Maʿârif. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetu’l-‘Âmmetu li’l-Kuttâb, 1992.
56. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim. Garîbu’l-Kur’ân. Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1978.
57. İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Muhammed b. Mukerrem. Lisânu’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1993.
58. İbn Sîde, Ebu’l-Hasen Alî b. İsmâîl. el-Muhassas. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs el-‘Arabî, 1996.
59. İbn Sîde, Ebu’l-Hasen Alî b. İsmâîl. el-Muhkem ve’l-muhîtu’l-azam. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2000.
60. İbnu’l-Esîr, Mecduddîn. en-Nihâye fî ğarîbi’l-hadîs ve’l-eser. Beyrut: el-Mektebetu’l-‘İlmiyye, 1979.
61. İmer, Zahide. “Miladi Dönem Öncesi Orta Asya’da İpek”. Bilig 32 (2005), 1-32.
62. İmruʾu’l-Kays. Dîvânu İmriʾi’l-Kays. Kahire: Dâru’l-Me‘ârif, 1990.
63. İsfahânî, Ebu’l-Ferac. el-Eğânî. 25 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs el-‘Arabî, ts.
64. İşler, Emrullah - Özay, İbrahim. Türkçe-Arapça Kapsamlı Sözlük. Ankara: Fecr, 2008.
65. Jayan, Meenakshi. “Beyond the Seam: Rethinking Women’s Clothing and the Politics of Pockets through Feminist Materialism”. Samyukta: A Journal of Gender and Culture 10/1 (2025).
66. Kalkaşendî, Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Alî. Subhu’l-a‘şâ fî sınâ‘ati’l-inşâ’. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, ts.
67. Kara, Mustafa. “Kuran-ı Kerim’in Tesettüre Bakışı”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/23 (15 Aralık 2019), 684-717.
68. Karaçalı, Mehmet. “Özbek, Kırgız, Kazak, Azerbaycan ve Gagauz Türkleri Ekseninde Nasreddin Hoca Fıkralarının Ortak Paydası”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 5/11 (2017), 242-257.
69. Karakelle, Ayşegül. “Erzurum’un Kültürel Mirası ‘Ehram’”. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi 1/1 (2012), 87-103.
70. Karslı, İlyas. el-Mu’cemu’l-esâsî li’t-tullâb. İstanbul: Damla Yayınevi, 2. Basım, 1998.
71. Kâsânî, Alâuddîn Ebû Bekr. Bedâi‘u’s-sanâi‘ fî tertîbi’ş-şerâi‘. Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1986.
72. Kazvînî, Hatîb. el-Îdâh fî ulûmi’l-belâğa. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ts.
73. Koç, Zeynep. Kur’an-ı Kerim’de Libâs Kavramı. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
74. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li ahkâmi’l-Kur’ân-Tefsîru’l-Kurtubî. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 1964.
75. Lakît b. Ya’mur. Dîvânu Lakît b. Ya’mur. Beyrut: Dâru’l-Emâne, 1971.
76. Mâturîdî, Ebû Mansûr. Tefsîru’l-Mâturîdî-Tevîlâtu ehli’s-sunne. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 2005.
77. Meydânî, Ahmed b. Muhammed. Mecme‘u’l-emsâl. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
78. Mufaddal ed-Dabbî. el-Mufaddaliyyât. Kahire: Dâru’l-Me‘ârif, ts.
79. Mufaddal ed-Dabbî. Emsâlu’l-‘Arab. Beyrut: Dâru ve Mektebetu’l-Hilâl, 1. Basım, 1424.
80. Muhelhil b. Rabî’a. Dîvânu Muhelhil b. Rabî’a. ed-Dâru’l-‘Âlemiyye, ts.
81. Müslim b. Haccâc. Sahîh-u Müslim/el-Câmiu’s-sahîh. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs el-‘Arabî, ts.
82. Mücâhid b. Cebr, Ebu’l-Haccâc. Tefsîru Mücâhid. Mısır: Dâru’l-Fikri’l-İslâmiyyi’l-Hadîse, 1989.
83. Nâbiga el-Ca‘dî. Dîvânu’n-Nâbiġa el-Ca‘dî. Beyrut: Dâru Sâdır, 1998.
84. Nâbiga ez-Zubyânî. Dîvânu’n-Nâbiġa ez-Zubyânî. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, 1985.
85. Neşvân el-Himyerî. Şemsu’l-ʿulûm ve devâʾu kelâmi’l-‘Arab mine’l-kulûm. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Mu‘âsıra, 1999.
86. Özkan Kuş, Nurhan vd. “Geleneksel Türk Sanatında Keseler (Kayseri İli Örneği)”. Ege Üniversitesi Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 24/1 (2024), 173-190.
87. Özlem, Gözde. “Refik Halid Karay’ın Gurbet Hikâyeleri Adlı Eserinde Öteki Bağlamında Araplar ve Avrupalılar”. U.U. International Journal of Social Inquiry 10/1 (2017), 81-98.
88. Sabîha Raşîd Rüşdî. el-Melâbisu’l-‘Arabiyye fî usûri’l-İslâmiyye. Müessesetu’l-Me’âhidi’l-Fenniyye, 1980.
89. Sâhib b. Abbâd. el-Muhît fi’l-luġa. Beyrut: ‘Âlemu’l-Kutub, 1994.
90. Salman, Fikri - Atmaca, Zeynep. “Erzurum’da Geleneksel Kadın Giysilerinin Özellikleri”. Sanat Dergisi 15 (2010), 11-17.
91. Seyyid Kutub. Fî Zilâli’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 32. Basım, 2003.
92. Suleyk b. es-Seleke. Dîvânu’s-Suleyk b. es-Seleke. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1994.
93. Suyûtî, Ebu’l-Fadl Celâluddîn. Cem‘u’l-cevâmi‘. Kahire: el-Ezheru’ş-Şerîf, 2005.
94. Şafîi, Muhammed b. İdrîs. el-Umm. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1990.
95. Şenferâ el-Ezdî. Dîvânu’ş-Şenferâ ve yelîhi dîvânu’s-Suleyk b. es-Suleke ve dîvânu ʿAmr b. Burâk. Beyrut: Dâru Sâdır, 1996.
96. Şerîşî, Ahmed b. Abdulmu’min. Şerhu Makâmâti’l-Harîrî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2006.
97. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân fî te’vîli’l-Kur’ân. Müessesetu’r-Risâle, 2000.
98. Teebbeta Şerran. Dîvânu Teebbeta Şerran ve ahbâruhu. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1984.
99. Tezcan, Mehmet. “İpek Yolu’nun İran Güzergâhı ve İpek Yolu Ticaretine İran Engellemesi”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 1 (2014).
100. Tırpan, Sabire. Diyabetik Ayaklara Yönelik Kullanıcı Odaklı Ayakkabı Tasarımlarının Geliştirilmesi. Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
101. Uyanık, M. Zeki. “İslâm Aile Hukukunda Evlilik ve Boşanma Nafakası Bağlamında Süresiz Nafaka Yasası”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (2019), 57-88.
102. Vâhidî, Ebu’l-Hasen en-Nîsâbûrî. el-Vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-‘Azîz. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1415.
103. Yahya el-Cebbûrî. el-Melâbisu’l-‘Arabiyye fi’ş-şi‘ri’l-câhilî. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1989.
104. Yahya el-Cebbûrî. eş-Şi‘ru’l-câhilî hasâisuhu ve funûnuhu. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 9. Basım, 2001.
105. Yıldız, Ömer - İstemi, Fuat. “Taberî’nin Tehzîbü’l-âsâr Adlı Eserinde Şiirle İstişhâd”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 10/3 (2025), 534-559.
106. Zebîdî, Muhammed Murtedâ. Tâcu’l-‘arûs min cevâhiri’l-kâmûs. Dâru’l-Hidâye, ts.
107. Zemahşerî, Ebû Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakâiki ğavâmidi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vucûhi’t-te’vîl. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1987.
108. Zemahşerî, Ebû Kâsım Mahmûd b. Ömer. Esâsu’l-belâġa. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1998.
109. Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayruddîn. el-A‘lâm. 8 Cilt. Dârü’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.