Halife Abdülmelik b. Mervân’ın Edebî Meclisleri Çerçevesinde Şiir Tenkidi

Öz

Arap edebiyatında “meclis” geleneği, İslam öncesi dönemden itibaren şekillenerek gelişim göstermiş ve Emevîler devrinde bilhassa saraylarda edebî eleştirinin en önemli merkezlerinden birine dönüşmüştür. Bu çalışmada, Emevî halifesi Abdülmelik b. Mervân’ın himayesinde gerçekleşen şiir meclisleri ve onun bu meclislerde şairlerle yaptığı diyaloglar ekseninde ortaya koyduğu tenkit anlayışı incelenmektedir. Abdülmelik b. Mervân, yalnızca bir halife olarak değil, aynı zamanda derin bir edebî birikime ve Arap dilinin inceliklerine vâkıf bir münekkit olarak öne çıkmıştır. Makalede, halifenin meclisine katılan şairlerin sunduğu medih, gazel ve fahr gibi şiirlere muktezâ-yı hâl, kafiye uyumu, lafız tercihi ve tasvir estetiği gibi çeşitli başlıklarda yönelttiği eleştiriler detaylıca tahlil edilmektedir. Bu bağlamda, onun övgüde fiziksel tasvirler yerine cesaret ve ahlaki erdemleri öncelediği, gazelde müstehcenlikten uzak durarak fıtrata uygunluğu savunduğu, şiirde anlam-bağlam uyumuna dikkat ettiği ve lafız kusurlarını tespit ettiği görülmektedir. Abdülmelik’in bu meclislerde bizzat uyguladığı eleştirel yaklaşım, sonraki asırlarda dilciler ve eleştirmenler tarafından sistematik bir kuramsal yapı kazanan Arap edebiyatındaki şiir tenkidi kurallarının erken dönemdeki somut pratik uygulamalarını yansıtmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Şiir Tenkidi
• Mecâlis
• Emevîler
• Abdülmelik b. Mervân.
• Arap Dili ve Belagati

Destekleyen Kurum

Bu araştırma sürecinde, çalışmanın yürütülmesi veya yayımlanması amacıyla herhangi bir kamu kurumundan, ticari işletmeden, üniversite BAP biriminden veya kâr amacı gütmeyen kuruluştan hiçbir finansal destek, fon veya burs alınmamıştır.

Etik Beyan

Makalenin planlanması, kaynakların toplanması, verilerin analiz edilmesi ve metnin yazımı aşamalarının tamamında ulusal ve uluslararası yükseköğretim bilimsel araştırma etiği kurallarına titizlikle riayet edilmiştir. Çalışmada kullanılan tüm eserlere metin içi atıf yapılmış ve bu eserler kaynakçada eksiksiz olarak gösterilmiştir. Metinde herhangi bir intihal, sahtecilik veya çarpıtma bulunmamaktadır.

Poetry Criticism in the Context of Caliph Abd al-Malik b. Marwan's Literary Assemblies

Öz

The tradition of the “majlis” in Arabic literature evolved from the pre-Islamic era, becoming a central hub for literary criticism within Umayyad palaces. This study examines the poetry circles held under the patronage of Caliph Abd al-Malik b. Marwan, analyzing his critical approach through dialogues with poets. Beyond his political role, Abd al-Malik emerged as a sophisticated critic with deep linguistic expertise. The article analyzes his critiques of panegyric, ghazal, and vaunting poetry regarding situational Appropriateness, rhyme, diction, and aesthetics. Findings indicate that he prioritized moral virtues over physical descriptions in praise, advocated for naturalness over obscenity in love poetry, and emphasized context-meaning harmony while identifying verbal flaws. His practical applications in these gatherings reflect early concrete manifestations of Arabic poetic criticism rules, which were later systematized by linguists and theorists in subsequent centuries. This intellectual legacy highlights the transition from intuitive appreciation to structured literary evaluation during a pivotal period of cultural development in the Islamic world.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Poetry Criticism
• Majalis
• Umayyads
• Abd al-Malik b. Marwan.

Kaynakça

1. Askerî, Ebû Ahmed Hasen b. Abdillâh. Kitâbü’l-Masûn. Kuveyt: Matbaatü Hükûmeti’l-Kuveyt, 2. Basım, 1984.
2. Askerî, Ebû Hilâl. Dîvânü’l-meʿânî. Beyrut: Dârü’l-Cîl, ts.
3. Askerî, Ebû Hilâl. Kitâbü’s-Sınâʿateyn. Kahire: Dâru İhyâi’l-‘Ulûm, 1952.
4. Bağdâdî, Abdülkadir. Hizânetü’l-edeb ve lübbü lübâbi lisâni’l-ʿArab. Kahire: Mektebetü’l-hâncî, 1997.
5. Büstevîsî, Atâ, Mustafa Mustafa el-. el-Mecâlisü’l-Edebiyye fi’l-Asri’l-Emevî ve Eseruhâ fi’n-Nakdi’l-Edebî. Bingazi: Dârü’l-Cebbâr li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 2003.
6. Cebûrî, Yahyâ Vehîb. Macâlisü’l-ʻulamâ ve’l-udebâ ve’l-hulafâ: Mirʼâtun li’l-hadârati’l-ʻArabiyye el-İslâmiyye. Beyrut: Dâru’l-garbi’l-İslâmî, 2006.
7. Cemâl, Halîl İbrâhim. el-Halîfetü Abdülmelik b. Mervân en-Nâkıdü’l-Edîb. Beyrut: Dârü’n-Nidâl, 1991.
8. Cumahî, Ebû Abdillâh Muhammed İbn Sellâm, Tabakātü fuhûli’ş-şuʿarâʾ, thk. Mahmûd Muhammed Şâkir. Cidde: Dârü’l-medenî, ts.

9. Dayf, Ahmed Şevkī. el-Fen ve mezâhibühû fi’ş-şiʿri’l-ʿArabî. Kahire: Dârü’l-Maârif, 12. Basım, ts.
10. Er, Rahmi. “Tenkit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/458-461. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
11. Hafâcî, İbn Sinân. Sırrü’l-fesâha. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
12. Hamevî, Ebü’l-Mehâsin Takıyyüddîn. Hizânetü’l-edeb ve gayetü’l-ereb. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, 2004.
13. Hâtimî, Ebû Alî Muhammed. Hilyetü’l-muhâdara (fî sınâʿati’ş-şiʿr). thk. Cafer Kettânî. Bağdat: Dârü’r-reşîd, 1979.
14. İbn Abdürabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn. el-ʿİkdü’l-ferîd. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1404.
15. İbn Asâki̇r, Ebü’l-Kasım Alî b. el-Hasen. Târîhu Dımaşk. Dımaşk: Darü’l-Fikr, 1995.
16. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Hasâʾis. thk. Muhammed Ali en-Neccâr. 3 Cilt. Kahire: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 1372.
17. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn. Vefeyâtü’l-aʿyân. Beyrut: Dâru Sâdır, 1900.
18. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin. Riyad: Dâru Hicr, 2003.
19. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. eş-Şiʿr ve’ş-şuarâ. Kahire: Darü’l-Hadîs, 1423.
20. İbn Manzûr, Cemâlüddîn. Lisânü’l-ʿArab. thk. Emin Muhammet Abdülvahhap - Muhammet Sadık Ubeydi. 18 Cilt. Beyrut: Daru Sadır, 3. Basım, ts.
21. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed. et-Tabakatü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir Ata. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
22. İbn Sîde, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl. el-Muhkem ve’l-muhîtü’l-aʿzam. thk. Abdülhamid Hindâvî. 11 Cilt. Beyrut/Lübnan: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2000.
23. İbnü’l-Esîr, İzzeddin. el-Kâmil fi’t-târîh. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-Arabî, 1997.
24. İbrâhim, Tâhâ Ahmed. Târîhu’n-nakdi’l-edebî ’inde’l-Arab: Mine’l-asri’l-câhilî ile’l-karni’r-râbii’l-hicrî. Mısır: Matbaatü Lecneti’t-te’lîf ve’t-terceme ve’n-neşr, 1937.
25. İsfahânî, Ebü’l-Ferec Alî b. Hüseyn. el-Egânî. Beyrut: Daru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 1994.
26. Kâlî, Ebû Alî. el-Emâlî. thk. Muhammed Abdülcevâd el-Asmaî. Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1926.
27. Kudâme b. Ca‘fer, Ebü’l-Ferec el-Bağdâdî. Nakdü’ş-şiʿr. İstanbul: Matbaatü’l-Cevâib, 1. Basım, ts.
28. Merzübânî, Ebû Ubeydillâh Muhammed. el-Müveşşah. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
29. Muhammed Seyyid, Abdulhâlik. “el-Bahsü’l-Belâgî fî Mecâlisi Saʿleb”. Mecelletü Külliyeti’l-lügati’l-Arabiyye bi’l-menûfiyye 36 (2021), 481-558.
30. Müberred, Muhammed b. Yezîd. el-Kâmil fi’l-edeb. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. 4 Cilt. Kahire: Dârü’l-fikri’l-Arabî, 1997.
31. Rifâî, Esmâ bint Gânim. en-Nakdü’l-edebî fî mecâlisi Abdilmelik b. Mervân (Cem, dirâse ve tahlîl). Medine: Külliyyetü’t-Terbiye li’l-Benât, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
32. Süyûtî, Celâlüddîn. Târîhu’l-hulefâ. thk. Hamdi Demirtaş. Mekke: Mektebetü Nizar Mustafa el-Baz, 2004.
33. Şerîf el-Murtazâ, Ebü’l-Kasım. Emâlî Murtazâ (Garaü’l-fevâid ve Dürerü’l-kalaʿid). thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. Mısır: Dârü ihyâ-i’l-kütübi’l-Arabiyye, 1954.
34. Tevhîdî, Ebû Hayyân Alî b. Muhammed. el-İmtâʿ ve’l-muʾânese. Beyrut: el-Mektebetü’l-asriyye, 2005.
35. Zebîdî, Muhammed Murtazâ. Tâcü’l-arûs min cevâhiri’l-Kāmûs. thk. Heyet. Kuveyt: Dârü’l-hidâye, 1965.
36. Zeccâcî, Ebü’l-Kasım Abdurrahmân b. İshâk. Mecâlisü’l-ʿulemâʾ. thk. Abdusselam Muhammed Harun. Kahire: Mektebetü’l-hancî, 1983.