Vaz‘ İlminde Nazm Literatürü ve Ebüsüûd el-Kevâkibî'nin ed-Dürretü’l-Behiyye Adlı Manzumesi

Öz

Arap dil biliminde lafız-anlam ilişkisini inceleyen vaz‘ ilmi, Hicri 8. yüzyılda Adudüddin el-Îcî öncülüğünde müstakil bir disipline dönüşmüştür. Îcî’nin (ö. 756/1355) risalesi, bu alanda köklü bir telif geleneğinin başlamasına öncülük etmiş, eser üzerine çok sayıda şerh yazılmıştır. Ayrıca, konuların daha kolay ezberlenmesini sağlamak amacıyla manzum eserler de telif edilmiştir. Bu çalışma, vaz‘ ilminde kaleme alınan manzumeleri tanıtmayı ve Ebüssuûd el-Kevâkibî’nin (ö. 1137/1725) ed-Dürretü’l-behiyye adlı manzumesini literatüre kazandırmayı amaçlamaktadır. Çalışma, tarihsel metin analizi, karşılaştırmalı tahlil ve edisyon kritik yöntemlerini harmanlayan nitel bir araştırmadır. Araştırma kapsamında ilk olarak vaz‘ ilmi alanında kaleme alınan manzum eserlerin tespiti için ilgili literatür ve katalog taraması yapılmıştır. Bu bağlamda, öncelikle tespit edilen on yedi adet vaz‘ manzumesi tanıtılmış; ardından Kevâkibî’nin hayatı hakkında bilgi verilerek ona ait manzume içerik yönünden tahlil edilmiştir. Esere ait başka nüsha tespit edilemediğinden tahkik yapılamamış; çalışma, mevcut tek yazma nüsha üzerinden transkripsiyonlu neşir yöntemiyle literatüre kazandırılmıştır. Araştırma sonucunda, vaz‘ ilmindeki nazm faaliyetlerinin erken dönemde başladığı ve büyük oranda Îcî’nin er-Risâletü’l-vaz‘iyye’sini esas aldığı anlaşılmıştır. Ancak bu manzumelerin büyük kısmının henüz tahkik edilmediği görülmüştür. Ayrıca Kevâkibî’nin Îcî’nin risalesindeki konuları sadece nazmetmekle yetinmediği, Îcî sonrası vaz‘ literatüründe öne çıkan dilin kökeni gibi bazı ek konulara da yer verdiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgatı
• Vaz’ İlmi
• Manzume
• Kevâkibî
• Ed-Dürretü’l-Behiyye

The Literature of Versified Works in the ʿIlm al-Waḍʿ and Abū al-Suʿūd al-Kawākibī’s Versified Treatise Titled al-Durrat al-Bahiyya

Öz

The science of waḍʿ, studying word-meaning relations, became an independent discipline in the 8th century AH through al-Ījī (ö. 756/1355). His treatise initiated a rich tradition of commentaries, while didactic poems were also composed to facilitate memorization. This study aims to introduce the didactic poems composed in the discipline of waḍʿ and to bring ad-Durra al-bahiyya, a didactic poem by Abū al-Suʿūd al-Kawākibī (ö. 1137/1725), into the scholarly literature. This study employs a qualitative research design that integrates historical textual analysis, comparative analysis, and critical edition methods. As a first step, the relevant literature and manuscript catalogues were surveyed to identify the didactic poems composed in the discipline of waḍʿ. Accordingly, the study first introduces the seventeen identified didactic poems on waḍʿ. It then presents a biographical account of al-Kawākibī and offers a content analysis of his didactic poem. As no other copies were found, the study presents a transcription-based edition of the sole surviving manuscript rather than a critical edition. The findings indicate that versification efforts in the science of wad‘ emerged early on, mostly centered around al-Ījī’s al-Risalah al-waḍ‘iyyah. However, most of these poems remain unedited. The study also found that al-Kawākibī went beyond versifying al-Ījī’s treatise by including later waḍʿ topics, such as the origin of language.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• ‘Ilm al-Wad‘
• Poetic Composition
• al-Kawākibī
• al-Durrat al-bahiyya

Kaynakça

1. Âl Cündî, Edhem. A’lâmü’l-edebi ve’l-fenni. 2 Cilt. Birleşik Arap Emirlikleri: Matba’atü’l-İttihâd, 1958.
2. Altuntaş, Zeynep. “Kevakibizadeler Osmanlılarda Bir Ulema Ailesi”. Mecmua (2008), 91-112 ‘Anter Abdulhamid. ‘İlmü’l-vaz’. Kuveyt: Dârü’z-Zâhiriyye, 2017.
3. Attâr, Hasen b. Muhammed b. Mahmûd. Manzûmetü’l-‘allâme el-Attâr fî ‘ilmi’l-vaz’i. thk. Ebû Muhammed İbrahim b. Ahmed. Medine: b.y., 2018.
4. Bağdâdî, İsmail Paşa. Hediyetü’l-ârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsârü’l-musannifîn. 2 Cilt. İstanbul: Maarif Vekaleti Matbaası, 1951.
5. Buhûtî, Muhammed b. Ahmed b. Ali. Urcûzetün fî ‘ilmi’l-vaz ‘. thk. Ahmed Abdulhamid Muhammed. y.y.: b.y., 2021.
6. Çelebi, Kâtib. Keşfü’zunûn ‘an esâmi’l-kütübi ve’l-funûn. thk Ekmeleddin İhsanoğlu vd. 10 Cilt. Londra: Müessesetü’l-Furkan li’t-Turâsi’l-İslâmiyye, 2021.
7. Ezheri, Muhammed. el-Ğamâimü’l-hema’iyye fî nazmi’r-Risâleti’l-vaz’iyye. Saray Bosna: Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi.
8. Fazlıoğlu, Şükran. “Vaz‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/576-578. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.

9. Fettenî, Abdulmelik b. Abdulvehhâb. Şerhu ‘ikdi’l-leâlî fî ‘ilmi’l-vaz‘. y.y.: el-Matbaatü’ş-Şerefiyye, 1888.
10. Habsî, Abdullah Muhammed. Câmi’u’ş-şurûhi ve’l-hevâşî. 5 Cilt. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 2017.
11. İbn Manzûr, Ebû’l-Fadl Muhammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn b. Manzûr er-Ruveyfiʿî. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1993.
12. Îcî, Ebü’l-Fazl Adudüddîn Abdurrahmân b. Ahmed. er-Risâletü’l-vażʿiyye. İstanbul: Haşimi Yayınevi, 5. Basım, 2017.
13. Kal’âvî, Mustafa b. Muhammed es-Safevî. Şerhü’s-Safevî ‘alâ manzûmetihi fî ‘ilmi’l-vaz'. thk. Abdurrahman Ramazan Abdulmecid. Kahire: Dâru’s-Sâlih, 2024.
14. Kantepe, Zeynep Rana. 20. Yüzyılda Bir Dilbilimi Olarak Vaz’ İlmi Çalışmaları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
15. Karabulut, Alirıza - Karabulut, Ahmet Turan. Mu’cemu târîhi’t-turâsi’l-İslâmî fî Mektebâti’l-‘alem. 6 Cilt. Kayseri: Akabe Yayınevi, 2001.
16. Kehhâle, Ömer Rızâ. Muʿcemü’l-müʾellifîn: Terâcimü musannifi’l-kütübi’l-ʿArabiyye. 15 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1957.
17. Kevâkibî, Ebüssuûd b. Ahmed b. Muhammed. ed-Dürretü’l-behiyye. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi.
18. Kevâkibî, Ebüssuûd b. Ahmed b. Muhammed. Hâşiyetü’l-Kevâkibî ‘alâ risâleti âdâbi’l-bahs li Taşköprîzâde. Mısır: Mektebetü’l-Ezheriyye.
19. Kevâkibî, Ebüssuûd b. Ahmed b. Muhammed. Manzûme fi âdabi’l-bahsi ve’l-munâzara. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi.
20. Kevâkibî, Ebüssuûd b. Ahmed b. Muhammed. Şerhu tuhfet’t-tullâb fî nazmi’l-âdâb. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi.
21. Kevâkibî, Ebüssuûd b. Ahmed b. Muhammed. Şerhü’l-manzume fî ‘İlmi’l-vaz’. Ankara: Milli Kütüphane.
22. Kuşçî, Alaeddîn Ali b. Muhammed. ʿUnkūdü’z-zevâhir. thk. Ahmed ‘Afîf. Kahire: Matba’atu Dâri’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2001.
23. Murâdî, Muhammed Halil b. Ali el-Hüseynî. Silkü’d-dürer fî a’yâni’l-karni’s-sânî ‘aşe. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 3. Basım, 1988.
24. Nevizade, Ataullah Efendi. Şakaik-i Numaniye ve Zeyilleri: Hadâiku’l-Hakâik fi Tekmileti’ş-Şakaik. thk. Abdülkadir Özcan. 5 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1989.
25. Nûdehî, Muhammed Ma‘rûf b. Mustafâ Berzencî. Manzûmetün fî ‘ilmi’l-vaz'. Erbil: Mektebetu Câmi’ati Selahüddin.
26. Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf (C. EV.).
27. Osmanlı Arşivi. İbnü’l-Emin Tevcihât (İE.TCT.).
28. Öngören, Reşat. “Safiyyüddîn-i Erdebîlî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/476-478. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
29. Özdemir, İbrahim. “Bir Dil Bilimi Olarak Vaz’ İlmi ve Tarihi Gelişimi”. İslamda Medeniyet Bilimleri Tarihi. ed. Recep Şentürk vd., 317-72. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Yayınları, 2021.
30. Polastron, Lucien X. Kitap Yakmanın Tarihi. çev. Aziz Ufuk Kılıç. İstanbul: Everest Yayınları, 2015.
31. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-Müzhir fî ‘ulûmi’l-luğa ve envâ’ihâ. thk. Muhammed Ahmed Câd el-Mevlâbeg vd. 2 Cilt. Kahire: Mektebetu Dâri’t-Turâs, 2008.
32. Sûsî, Muhammed el-Muhtâr b. Ali. Sûs el-‘âlime. Fas: ed-Dârü’l-Beyzâ, 1984.
33. Tabbâh, Muhammed Râgıb b. Mahmûd el-Halebî. İʿlâmü’n-nübelâʾ bi-târîhi Halebi’ş-şehbâʾ. 8 Cilt. Haleb: Dârü’l-Kalem el-‘Arabî, 1988.
34. Tabbâh, Muhammed Râğıb. “el-‘Allame es-Seyyid Mesûd el-Kevâkibî”. Mecelletü’l-Mecma’i’l-‘İlmî el-Ârabî 10/1 (1930), 44-50.
35. Taşköprizâde, Ahmed b. Mustafa b. Halil. Miftâhu’s-saʿâde ve misbâhu’s-siyâde fî mevżûʿâti’l-ʿulûm. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1985.
36. “Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı: Yazma Eserler Veritabanı”. Erişim 22 Ocak 2026. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/547716
37. Yaman, Ahmet. “Kevâkibî, Muhammed b. Hasan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/340-341. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
38. Yıldırım, Abdullah. “Vaz’ İlmi”. İslâm Medeniyetinde Dil İlimleri: Tarih ve problemler. ed. İsmail Güler, 425-551. İSAM yayınları İlmî Araştırmalar dizisi 72. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
39. Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris. el-Aʿlâm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘İlmi li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.